GO TO HOME PAGE FORUM FOR SOCIAL STUDIES

---

नेपालको धार्मिक तथा क्षेत्रीय पहिचान विभिन्न सांस्कृतिक, धार्मिक, प्राकृतिक, र ऐतिहासिक विशेषताहरूमा आधारित छ। यहाँ नेपालको मुख्य धार्मिक र क्षेत्रीय पहिचानहरू उल्लेख गरिएको छ: धार्मिक पहिचान: 1. हिन्दु धर्मको केन्द्र: नेपाल हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको लागि पवित्र स्थान हो। पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, गोरखनाथ लगायतका मन्दिरहरूले हिन्दु धर्ममा नेपालको महत्त्व झल्काउँछ। गौतम बुद्धको जन्मस्थल: लुम्बिनी, जो युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत छ, गौतम बुद्धको जन्मस्थल भएकाले नेपाललाई बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको लागि पनि पवित्र स्थल बनाएको छ। धार्मिक सहिष्णुता: नेपाल बहुधार्मिक देश हो। यहाँ हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, किराँत, ख्रीष्टियन लगायतका धर्मावलम्बीहरू शान्तिपूर्ण रूपमा सह-अस्तित्वमा छन्। नेपालका मुख्य धर्महरु हिन्दु धर्म हिन्दु धर्मलाई पुरानो र सनातन धर्म मानिन्छ। यसमा योग, प्राणायाम, ज्योतिषशास्त्र, वास्तुशास्त्र जस्ता विभिन्न ज्ञान र संस्कृतिलाई महत्त्व दिइन्छ। हिन्दु धर्मका आधारभूत ग्रन्थहरूमा वेद, पुराण, उपनिषद्, रामायण, महाभारत र गीता समावेश छन्। स्मृति ग्रन्थहरूमा मनुस्मृति लगायतका धार्मिक तथा ज...

एकाइ ७ पाठ ६ कक्षा १२ समतामूलक समाज भनेको सामाजिक, आर्थिक, र राजनीतिक रूपले सबै व्यक्तिलाई समान अवसर र अधिकार प्रदान गर्ने समाज हो। यस समाजमा जात, लिंग, धर्म, आर्थिक स्थिति, वा अन्य कुनै आधारमा विभेद हुँदैन। समतामूलक समाजको मुख्य उद्देश्य सबै मानिसलाई न्याय, समानता, र सम्मानको वातावरणमा बाँच्न पाउने अधिकार सुनिश्चित गर्नु हो। समतामूलक समाज एक आदर्श समाज हो, जहाँ सबै नागरिकले समान अवसर, अधिकार, र सम्मान प्राप्त गर्छन्। यस समाजको स्थापना गर्नका लागि शिक्षा, कानूनी सुधार, र सामाजिक सचेतना महत्त्वपूर्ण हुन्छ। समतामूलक समाज निर्माणले सामाजिक न्याय, शान्ति, र दिगो विकासमा ठूलो योगदान पुर्‍याउँछ। समतामूलक समाजको विशेषताहरू 1. सामाजिक समानता: सबै जात, धर्म, लिंग, र समुदायका व्यक्तिहरूलाई समान रूपमा व्यवहार गरिन्छ। जातीय भेदभाव, लैंगिक असमानता, र धार्मिक विभेदजस्ता समस्याहरू अन्त्य गरिन्छ। 2. आर्थिक समानता: सबै नागरिकलाई समान आर्थिक अवसर प्रदान गरिन्छ। गरिबी घटाउने, रोजगारका समान अवसर सिर्जना गर्ने, र स्रोतसाधनको समान वितरणमार्फत आर्थिक असमानता हटाउन प्रयास गरिन्छ। 3. शिक्षा र स्वास्थ्यमा समान...

एकाइ ६ पाठ ७ कक्षा१२ नेपाल एकीकरण पछिको राज्य सत्ता नेपाल एकीकरणपछि राज्यको मूल सत्ता शाह वंशको हातमा भए पनि दरबारभित्रको षड्यन्त्र र आन्तरिक विवादले देशको राजनीति अस्थिर रह्यो। एकीकृत नेपालको प्रशासन केन्द्रीकृत थियो, तर आन्तरिक कलहले राष्ट्रको शक्ति कमजोर बनाउँदै लग्यो। बाहादुर शाह र राजेन्द्र लक्ष्मीबीचको झगडा राजेन्द्र लक्ष्मीको भूमिका (1786-1794): पृथ्वीनारायण शाहका छोरा पृथ्वीपतिलाई राजगद्दीमा राखेर रानी राजेन्द्र लक्ष्मीले नेपाल सञ्चालन गरिन्। झगडाको कारण: बाहादुर शाहा (पृथ्वीनारायणका छोरा) र राजेन्द्र लक्ष्मीबीच सत्ता कब्जा गर्न संघर्ष भयो। रानीले बाहादुर शाहालाई राज्यको मामिलामा संलग्न हुन नदिने प्रयास गरिन्। अन्ततः, राजेन्द्र लक्ष्मीको मृत्युपछि बाहादुर शाहा सत्तामा आए। रणबहादुर शाह र बाहादुर शाहबीचको झगडा रणबहादुर शाह (1775-1799): कम उमेरमै राजा भएपछि वास्तविक सत्ता बाहादुर शाहाको हातमा रह्यो। झगडाको कारण: बाहादुर शाहाको संरक्षण सशक्त भए पनि रणबहादुर शाहले सत्तामा पूर्ण नियन्त्रण गर्न चाहन्थे। रणबहादुरले आफ्नो आमा, कान्तिवतीको मृत्युपछि शक्ति केन्द्रित गर्न प्रयास गरे। परिण...

एकाइ ८ पाठ २ कक्षा १२ सरकारका काम कर्तव्य र अधिकार नेपालको संविधानले संघीय, प्रदेश, र स्थानीय सरकारका काम, कर्तव्य र अधिकारलाई स्पष्ट रूपमा तोकेको छ। संघीय सरकारले देशभरका कामहरू गर्छ, प्रदेश सरकारले आफ्नो क्षेत्रभित्रका, र स्थानीय सरकारले गाउँपालिका वा नगरपालिकाभित्रका काम गर्छ। पाँचवटा अनुसूचीमार्फत सरकारहरूका अधिकार छुट्याइएको छ। अनुसूची ५ संघीय सरकारका अधिकारहरू समेट्छ, अनुसूची ६ प्रदेश सरकारका, र अनुसूची ८ स्थानीय सरकारका अधिकारहरू समेट्छ। अनुसूची ७ ले संघीय र प्रदेश सरकारको साझा अधिकार तोकेको छ, जहाँ दुवै सरकारले कानुन बनाउन सक्छन्। संघीय सरकारका एकल अधिकारहरू  नेपालको संविधानको अनुसूची ५ मा उल्लेख गरिएका छन्, निम्न प्रकारका छन्: 1. रक्षा र राष्ट्रिय सुरक्षा: सेना सञ्चालन, रक्षा नीति निर्माण, र सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने काम। 2. विदेश नीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध: अन्य देशहरूसँग कूटनीतिक सम्बन्ध, सन्धि-सम्झौता गर्ने अधिकार। 3. सार्वजनिक वित्त र बजेट व्यवस्थापन: संघीय सरकारको बजेट बनाउने, राष्ट्रिय कर उठाउने र त्यसको वितरण। 4. न्यायपालिका: सर्वोच्च अदालत, उच्च अदालतको व्यवस्था...

 एकाइ ६ पाठ ८ कक्षा१२ आधुनिक कालको अर्थतन्त्र, कानुन, सस्कृती र कलाकौशल १. अर्थतन्त्रको विकास पृथ्वीनारायण शाहको काल (वि.सं. १७७९-१८३१) एकीकृत अर्थतन्त्रको थालनी साना-साना राज्यहरूलाई गोरखामा एकत्रित गरी नेपाल एकीकृत बनाइयो ।व्यापारिक नीतिमा स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिइयो। "अरूका माल खानु हुँदैन, आफ्ना माल बेच्नु पर्दछ" भन्ने नीतिले अर्थतन्त्रलाई आत्मनिर्भर बनाउन खोजियो। काठमाण्डू उपत्यका व्यापारिक केन्द्र थियो, जहाँ भारत र तिब्बतसँगको व्यापारले ठूलो योगदान पुर्‍यायो। १. बहादुर शाह (वि.सं. १८३१-१८५५) पृथ्वीनारायण शाहका कान्छा छोरा बहादुर शाहले नेपालको एकीकरण अभियानलाई अघि बढाउँदै आर्थिक सुधारका लागि थुप्रै प्रयास गरेका थिए। अर्थतन्त्र र आर्थिक सुधार: 1. व्यापार र राजस्वको विस्तार: नेपाल एकीकरणपछि तराईका उपजाऊ भूभागलाई करसंग्रहको प्रमुख स्रोत बनाइयो। तिब्बत र भारतसँगको व्यापारलाई निरन्तरता दिए। 2. भन्सार व्यवस्थापन: भारत र तिब्बतबाट हुने आयात-निर्यातमा भन्सार शुल्क लगाएर राजस्व वृद्धि गरियो।उपत्यकालाई व्यापारिक केन्द्रका रूपमा विकसित गर्ने प्रयास भयो। 3. कृषि सुधार: किसान...

  एकाइ ७ पाठ १ कक्षा १२ वर्ग र सामाजिक रुपान्तरण सामाजिक वर्ग भन्नाले समाजभित्र रहेका मानिसहरूको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, र राजनीतिक स्थितिको आधारमा बनाइएको विभाजनलाई जनाउँछ। सामाजिक वर्ग व्यक्तिहरूको जीवनस्तर, आय, पेशा, शिक्षा, सम्पत्ति, र सामाजिक प्रतिष्ठाका आधारमा छुट्याइन्छ। सामाजिक वर्ग समाजको संरचना र असमानताका कारण उत्पन्न हुने भए पनि यसले मानिसहरूलाई विकास र परिवर्तनतर्फ प्रेरित गर्न सक्छ। सामाजिक वर्गका मुख्य विशेषताहरू: 1. आर्थिक अवस्था: व्यक्तिको आय र सम्पत्ति सामाजिक वर्ग निर्धारण गर्ने प्रमुख आधार हो। 2. शिक्षा र पेशा: व्यक्तिको शिक्षा स्तर र पेशा पनि वर्गीकरणको मापदण्ड हो। 3. सांस्कृतिक अन्तर: वर्ग अनुसार मानिसहरूको रुचि, सोच, र जीवनशैली फरक हुन्छ। 4. सामाजिक प्रतिष्ठा: कुनै वर्गले समाजमा बढी मान्यता र सम्मान पाउँछ भने केही वर्गलाई कमजोर मानिन्छ। 5. विभाजनको प्रभाव: सामाजिक वर्गले मानिसको जीवनको अवसर, पहुँच, र निर्णय प्रक्रियामा प्रभाव पार्छ। सामाजिक वर्गका प्रकारहरू: 1. उच्च वर्ग: धन, शक्ति, र प्रतिष्ठा भएको वर्ग। 2. मध्यम वर्ग: सामान्य आय र साधन भएका मानिसहरूको ...

  एकाइ एक पाठ २ कक्षा १२ पूर्वीय चिन्तन परम्परा भन्नाले एशिया महादेशमा विशेष गरी भारत, चीन, जापान, तिब्बत, कोरिया लगायत देशहरूमा विकसित भएका दार्शनिक, धार्मिक र आध्यात्मिक विचारहरूको समष्टिलाई बुझिन्छ। यसमा मानव जीवन, प्रकृति, आत्मा, धर्म, जीवनपद्धति, सदाचार, करुणा, मोक्ष, निर्वाण जस्ता विषयहरू गहिरो रूपमा समेटिएका हुन्छन्। मुख्य विशेषताहरू के के हुन? 1. आध्यात्मिकता प्रधान – आत्मा, पुनर्जन्म, मोक्ष, निर्वाण आदि विषयमा गहिरो विचार हुन्छ। 2. धार्मिकता र नैतिकता – धर्म र सदाचारलाई जीवनको मार्गदर्शन मानिन्छ। 3. समष्टिवाद – व्यक्तिगत हितभन्दा समाज र सम्पूर्ण सृष्टिको हितमा बल दिइन्छ। 4. प्रकृति सँगको सामन्जस्य – प्रकृति र मानव बीचको सम्बन्धलाई सहकार्यको रूपमा लिइन्छ। 5. चिन्तनशीलता र ध्यान – योग, ध्यान, साधना आदि मार्फत आत्मबोध र चेतनाको विकासमा जोड दिइन्छ पूर्वीय चिन्तन परम्परा जीवनलाई केवल भौतिक दृष्टिले होइन, आध्यात्मिक दृष्टिकोणबाट बुझ्ने अभ्यास हो। यसले मन, आत्मा, समाज र सृष्टिको गहिरो सम्बन्ध बुझ्न प्रेरणा दिन्छ। पाश्चात्य चिन्तन परम्परा भन्नाले मुख्यतः युरोप र अमेरिकामा विकसित भ...

 एकाइ ८  कक्षा १२  पाठ ५ अति छोटो प्रश्नोत्तरहरू: 1. प्रश्न: मुलुकी संहिता भनेको के हो?  उत्तर: नेपालमा लागू कानूनी व्यवस्थाहरूको सङ्ग्रह, जसले नागरिक र आपराधिक कानूनी प्रावधानहरू समेट्छ। 2. प्रश्न: मुलुकी संहिता कहिले लागू भयो? उत्तर: २०७४ सालमा। 3. प्रश्न: मुलुकी संहितामा कति भाग छन्? उत्तर: दुई भाग छन्: मुलुकी अपराध संहिता र मुलुकी देवानी संहिता। 4. प्रश्न: मुलुकी अपराध संहितामा के समावेश छ? उत्तर: फौजदारी अपराधहरू सम्बन्धी कानूनी प्रावधानहरू। 5. प्रश्न: मुलुकी देवानी संहितामा के समावेश छ? उत्तर: नागरिक अधिकार र कर्तव्यहरू सम्बन्धी कानूनी प्रावधानहरू। 6. प्रश्न: फौजदारी मुद्दा भनेको के हो? उत्तर: राज्यविरुद्ध वा समाजमा हानि पुर्‍याउने कार्यहरू सम्बन्धी मुद्दा। 7. प्रश्न: देवानी मुद्दा भनेको के हो? उत्तर: व्यक्तिगत अधिकार, सम्पत्ति, वा पारिवारिक सम्बन्धसँग सम्बन्धित मुद्दा। 8. प्रश्न: मुलुकी संहिताको उद्देश्य के हो? उत्तर: कानूनी व्यवस्थाहरूलाई एकीकृत गरी न्याय सुनिश्चित गर्नु। 9. प्रश्न: मुलुकी संहिताले के परिवर्तन गरेको छ? उत्तर: पुराना कानूनी प्रावधानहरूलाई अद्य...

 पाठ :१ एकाइ ६ कक्षा१२ नेपालको इतिहास नेपालको प्राचीन इतिहास नेपालको इतिहासको काल विभाजन प्राचीन काल वि.सं. ९३६ भन्दा अघि नेपाल संवत् सुरु हुनुअघि मध्य काल वि.सं. ९३६ देखि १८२५सम्म  नेपाल संवत् सुरु भएदेखि नेपाल एकीकरणका क्रममा पृथ्वीनारायणशाहबाट कान्तिपुर विजय नभएसम्म आधुनिक काल वि.सं. १८२५ देखि हालसम्म  पृथ्वीनारायणशाहबाट काठमाडौँ विजय भएदेखि हालसम्म नेपाल गौरवशाली इतिहास बोकेको देश हो । नेपालको इतिहास निकै प्राचीन मानिन्छ । नेपाललाई सत्ययुगमा सत्यवती, त्रेतायुगमा तपोवन र द्वापरयुगमा मुक्तिसोपान भनिन्थ्यो । पौराणिक कालका विभिन्न ग्रन्थमा नेपाल नाम उल्लेख भएबाट नेपालको इतिहास निकै प्राचीन भएको अनुमान लगाउन सकिन्छ। पश्चिम नेपालको बुटवलक्षेत्रमा पाइएको रामापिथेकस मानवको अवशेषले एक करोड वर्ष भन्दा अगाडिदेखि नै नेपालमा मानवको बसोबास सुरु भइसकेको तथ्य पुष्टि हुन्छ । नेपाल विभिन्न ऋषिमुनिहरूको तपोभूमिकारूपमा रहेको थियो । कौशिक, बाल्मीकिलगायतका सयौँ ऋषिमुनिले यहाँ आई तपस्या गर्थे । यहाँ बेलाबखतमा विपश्वी बुद्ध, शिखी बुद्ध, विश्वभू बुद्ध, मञ्जुश्री बोधिसत्व, क्रकुच्छन्द बुद्धजस्...

 एकाइ ५ पाठ १० कक्षा १२ भौगोलिक सूचना प्रणाली (GIS) को परिचय: GIS एक प्रणाली हो जसले भू-स्थानसँग सम्बन्धित  तथ्याङ्क सङ्कलन, विश्लेषण, र दृश्यात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्न प्रयोग गरिन्छ। यसले विभिन्न प्रकारका भू-स्थानिक जानकारीलाई समेटेर, नक्सा, ग्राफ, र अन्य दृश्यात्मक उपकरणहरूको रूपमा प्रस्तुत गर्छ। GIS ले तथ्याङ्क लाई स्थान अनुसार विश्लेषण गर्न मद्दत गर्छ, जसले गर्दा निर्णय लिने प्रक्रियामा मद्दत गर्छ। शहरी योजना, परिवहन व्यवस्थापन, वातावरणीय विश्लेषण, र आपतकालीन व्यवस्थापनमा प्रयोग गरिन्छ। यसको पहिलो प्रयोग रोजर तिमिल्सिनले सन १९६२ मा गरेका हुन। ग्लोबल पोजिशनिङ सिस्टम (GPS) GPS एक उपग्रह आधारित प्रणाली हो जसले पृथ्वीमा कुनै पनि स्थानको सटीक पोजिशन (अवस्थिति) प्रदान गर्छ। GPS ले पृथ्वीको सतहमा बिन्दुको स्थान निर्धारण गर्न सधैं उपग्रहहरूको नेटवर्क प्रयोग गर्दछ। GPS ले प्रयोगकर्ताको स्थानको लम्बाइ र अक्षांश (longitude and latitude) को सटीक जानकारी दिन्छ, जुन पृथ्वीको सतहमा 24 उपग्रहहरूको नेटवर्कद्वारा प्राप्त गरिन्छ।  यात्रा मार्ग निर्देशन, नक्शा बनाउने, अनलाइन रियल-टाइम ट्र...

 कक्षा१२ एकाइ ५ पाठ ९ भुगोल र सामाजिक जिवनमा सुचना प्रविधि तथ्यांक प्राप्तिमा सूचना प्रविधिको प्रयोगले जानकारी संकलन, प्रशोधन, विश्लेषण, र प्रस्तुत गर्न आधुनिक प्रविधिहरूको सहयोग गर्दछ। यसले विभिन्न स्रोतहरूबाट प्राप्त तथ्यांकलाई छिटो, भरपर्दो र कुशल ढंगले व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्छ। स्मार्टफोन, र इन्टरनेटका माध्यमबाट तथ्यांक संकलन र प्रसारण धेरै छिटो हुन्छ। यसले ठूला परिमाणमा तथ्यांकलाई छोटो समयमा जम्मा गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।प्रविधिको प्रयोगले ठूलो परिमाणका तथ्यांकको विश्लेषण गर्न मद्दत गर्छ। यसले जटिल समस्याहरूको समाधान पत्ता लगाइ समाधान गर्न पनि सहयोग  गर्छ। तथ्यांकको प्रविधिमार्फत स्वत: प्रशोधन गर्दा मानवीय त्रुटिहरू कम हुने सम्भावना हुन्छ, जसले तथ्यांकको शुद्धता सुनिश्चित गर्छ। ग्राफ र रेखाचित्र ग्राफ र रेखाचित्रमा x र y चिन्नहरू दुई अलग-अलग चल (variables) लाई जनाउन प्रयोग गरिन्छ, जहाँ x-अक्ष (horizontal axis) र y -अक्ष (vertical axis) हुन्छ। यी चिन्नहरू प्राय गणितीय समस्याहरू, सांख्यिकीय डेटा, वा भौतिक विज्ञानमा विभिन्न सम्बन्धहरू प्रदर्शन गर्न प्रयोग गरिन्छन्। x-अक्ष क्...

 एकाइ ५ पाठ ८ कक्षा १२ नेपालमा विपत् व्यवस्थापन योजना निर्मण र संयन्त्र नेपालले विपत् व्यवस्थापनका लागि विभिन्न योजना, रणनीति र संयन्त्रहरू विकास गरेको छ। नेपालले विपत् व्यवस्थापनका लागि जापानको सेन्डाईमा आयोजना भएको विश्व सम्मेलनले पारित गरेको राष्ट्रिय विपत् न्यूनीकरण नीति तथा रणनीतिक योजना २०१७-२०३० (सेन्डाई फ्रेमवर्क) लाई अपनाउँदै आएको छ।  प्रकोप (उद्धार) ऐन, २०३९ लागूभएपछि विपत् व्यवस्थापनमा उद्धार तथाराहत कार्य र पूर्वतयारी कार्यलाई जोडदिँदै आएको देखिन्छ । सन् १९९१ माप्राकृतिक विपत् न्यूनीकरण अन्तर्राष्ट्रिय दशकको घोषणापछि विपत् व्यवस्थापनमा पूर्वतयारी कार्यलाई विशेष जोड दिन थालिएको छ । नेपालको संविधानले नागरिकलाई विपतबाट सुरक्षित गराउन सबै तहका सरकारको प्राथमिक दायित्वहुने व्यवस्था गरेको छ । संविधानको अनुसूची ७ मा विपत् व्यवस्थापन सङ्घ र प्रदेश सरकारहरूको संयुक्त अधिकार, अनुसूची ८ ले स्थानीय सरकारको एकल अधिकार र अनुसूची ९ ले सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहको साझा अधिकारलाई उल्लेख गरेको छ । नेपाल सरकारले विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन ऐन २०७४ सँग सम्बन्धित नियमावली २०७५ ...