एकाइ एक पाठ २ कक्षा १२

 

एकाइ एक पाठ २ कक्षा १२

पूर्वीय चिन्तन परम्परा भन्नाले एशिया महादेशमा विशेष गरी भारत, चीन, जापान, तिब्बत, कोरिया लगायत देशहरूमा विकसित भएका दार्शनिक, धार्मिक र आध्यात्मिक विचारहरूको समष्टिलाई बुझिन्छ। यसमा मानव जीवन, प्रकृति, आत्मा, धर्म, जीवनपद्धति, सदाचार, करुणा, मोक्ष, निर्वाण जस्ता विषयहरू गहिरो रूपमा समेटिएका हुन्छन्।

मुख्य विशेषताहरू के के हुन?

1. आध्यात्मिकता प्रधान – आत्मा, पुनर्जन्म, मोक्ष, निर्वाण आदि विषयमा गहिरो विचार हुन्छ।

2. धार्मिकता र नैतिकता – धर्म र सदाचारलाई जीवनको मार्गदर्शन मानिन्छ।

3. समष्टिवाद – व्यक्तिगत हितभन्दा समाज र सम्पूर्ण सृष्टिको हितमा बल दिइन्छ।

4. प्रकृति सँगको सामन्जस्य – प्रकृति र मानव बीचको सम्बन्धलाई सहकार्यको रूपमा लिइन्छ।

5. चिन्तनशीलता र ध्यान – योग, ध्यान, साधना आदि मार्फत आत्मबोध र चेतनाको विकासमा जोड दिइन्छ

पूर्वीय चिन्तन परम्परा जीवनलाई केवल भौतिक दृष्टिले होइन, आध्यात्मिक दृष्टिकोणबाट बुझ्ने अभ्यास हो। यसले मन, आत्मा, समाज र सृष्टिको गहिरो सम्बन्ध बुझ्न प्रेरणा दिन्छ।

पाश्चात्य चिन्तन परम्परा भन्नाले मुख्यतः युरोप र अमेरिकामा विकसित भएका दार्शनिक, वैज्ञानिक, तर्कप्रधान विचार प्रणालीहरूलाई जनाइन्छ। यो परम्परा मानवबुद्धि, तर्क, विश्लेषण, प्रयोग र अनुभवमा आधारित हुन्छ।

 पाश्चात्य चिन्तन परम्पराको अर्थ:

पाश्चात्य चिन्तन परम्परा भन्नाले तथ्य, तर्क, प्रमाण, मानव स्वतन्त्रता, विज्ञान र व्यक्तिगत विवेकमा आधारित चिन्तन पद्धतिलाई बुझिन्छ। यसको सुरुआत प्राचीन ग्रीसबाट भएको मानिन्छ।

मुख्य विशेषताहरू:

1. तर्क र विश्लेषणमा आधारित – तथ्य प्रमाणको आधारमा ज्ञान खोज्ने प्रयास।

2. मानव केन्द्रित (Humanism) – मानव अधिकार, स्वतन्त्रता र व्यक्तिगत सोचको उच्च सम्मान।

3. विज्ञान र प्रयोगमा विश्वास – वैज्ञानिक विधिबाट सत्यको खोजी।

4. व्यक्तिवाद – समाजभन्दा व्यक्तिगत स्वतन्त्रतालाई प्राथमिकता।

5. धर्मभन्दा तर्क प्रमुख – धार्मिक विश्वासभन्दा तर्क र अनुभवलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति।

 पूर्वीय र पाश्चात्य चिन्तनबीच मुख्य भिन्नता:

पूर्वीय चिन्तन                    पाश्चात्य चिन्तन

आधार धर्म, आत्मा, मोक्ष तर्क, अनुभव, विज्ञान

उद्देश्य आत्मबोध, शान्ति   सत्य खोज, स्वतन्त्रता दृष्टिकोण समष्टिवादी व्यक्तिवादी

साधन ध्यान, योग, दर्शन    तर्क, प्रयोग, विश्लेषण

पाश्चात्य चिन्तन परम्परा मानव जीवनको समस्याको समाधान तर्क, ज्ञान र वैज्ञानिक सोचमार्फत गर्न खोज्छ। यो चिन्तन प्रणालीले आधुनिक विज्ञान, प्रजातन्त्र, मानवअधिकार र स्वतन्त्र विचारको विकासमा ठूलो योगदान दिएको छ।

अति छोटो प्रश्न (एक वाक्यमा उत्तर दिनुहोस)

पुर्विय चिन्तन परम्परा भन्नाले के बुझ्नु हुन्छ?

पुर्वि तथा दक्षिण पुर्वि एसियामा विकास भएको हिन्दु, बौद्ध, जैन, किरत, ताओ, क्न्फुसिएस आदि धर्म दर्शन बाट प्रभावित विचारधारालाइ पुर्विय चिन्तन परम्परा भनिन्छ।

पास्चात्य चिन्तन परम्परा भन्नाले के बुझ्नु हुन्छ?

जीवन र जगतलाइ बुझ्ने प्राचिन ग्रीसबाट सुरुभएको वैज्ञानिक चेतना तथा क्रिश्चियन मतको प्रभाव रहेको चिन्तन परम्परा लाइ पास्चात्य चिन्तन परम्परा भनिन्छ।

पूर्वीय चिन्तन परम्पराको मुख्य आधार के हो?

→ पूर्वीय चिन्तन परम्पराको मुख्य आधार आध्यात्मिकता, नैतिकता, र मानव कल्याण हो।

पश्चिमी चिन्तन परम्पराको प्रमुख विशेषता के हो?

→ पश्चिमी चिन्तन परम्पराको प्रमुख विशेषता वैज्ञानिक अनुसन्धान र तार्किकता हो।

पुनरजागरण युग लाइ प्रवोध वा ज्ञानोदिपन युग पनि भनिन्छ किन?

युरोपमा 18औ शताब्दीमा वैचारिक स्वतन्त्रता, मानव ज्ञानको सर्वोचता, कलात्मक अभिव्याक्ति, आलोचनात्मक विस्लेशण र वैज्ञानिक खोजको ढोका खुलेकाले यस युग लाइ प्रवोध वा ज्ञानोदिपन युग पनि भनिन्छ। 

पूर्वीय परम्परामा शिक्षाको मुख्य उद्देश्य के हो?

→पूर्वीय परम्परामा शिक्षाको उद्देश्य आत्मज्ञान र सत्यको खोजी गर्नु हो।

पश्चिमी चिन्तनले के कुरामा जोड दिन्छ?

→ पश्चिमी चिन्तनले व्यावहारिकता, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, र आधुनिक प्रविधिमा जोड दिन्छ।

पूर्वीय र पश्चिमी चिन्तनबीचको मुख्य अन्तर के हो?

→ पूर्वीय चिन्तन आध्यात्मिकतामा आधारित छ भने पश्चिमी चिन्तन वैज्ञानिक सोचमा आधारित छ।

छोटो उत्तर दिनुहोस

१. पूर्वीय चिन्तन परम्पराको प्रभाव र वर्तमान अभ्यासबारे वर्णन गर्नुहोस्।

पूर्वीय चिन्तन परम्परामा भैरहेका जीवन उपयोगी शिक्षाको अभ्यास भन्नाले एशियाली मुलुकहरू—जसमा भारत, चीन, नेपाल, जापान आदि पर्दछन्—तिनीहरूको दार्शनिक, धार्मिक र सामाजिक परम्पराहरूमा आधारित व्यवहारिक ज्ञान, नैतिक मूल्य, आत्मअनुशासन र जीवन जीउने तरिकालाई जनाउँछ। यी परम्पराहरूले जीवन उपयोगी शिक्षाको अभ्यासमा निम्न तरिकाले योगदान गरेका छन्:

 १. आत्मअनुशासन र ध्यान (Meditation and Self-Discipline)

भारतको योग दर्शन, बौद्ध धर्मको विपश्यना ध्यान, र चीनको ताओवादमा ध्यान र आत्मसंयमलाई प्राथमिकता दिइएको छ।

जीवनमा मानसिक सन्तुलन, धैर्यता, सहनशीलता र आत्मनियन्त्रणको अभ्यास गराइन्छ।

 २. नैतिकता र धर्म–नैतिक शिक्षाको महत्व

धर्मग्रन्थहरू जस्तै गीता, उपनिषद्, धम्मपद आदिमा सत्य, अहिंसा, क्षमा, सदाचार जस्ता नैतिक गुणहरूको महत्व दिइएको छ।

समाजमा कसरी मिलेर बाँच्ने, कसरी कर्म गर्नुपर्ने भन्ने शिक्षाले जीवन उपयोगी मूल्यहरू प्रदान गर्छ।

 ३. गृहस्थ जीवन र पारिवारिक कर्तव्यको शिक्षण

पूर्वीय चिन्तनले गृहस्थ धर्म, कर्तव्यपालन, र संयुक्त परिवार प्रणालीलाई सम्मान गर्छ।

परिवारमा आपसी प्रेम, सेवा र उत्तरदायित्वका भावना विकास गरिन्छ।

 ४. श्रम र साधनामा विश्वास

"कर्मण्येवाधिकारस्ते" भन्ने गीता वचनअनुसार कर्मलाई नै जीवनको मुख्य धर्म मानिन्छ।

मेहनत, लगनशीलता र साधनाको मूल्यमा आधारित जीवन उपयोगी सिपहरूको अभ्यास गरिन्छ।

 ५. प्राकृतिक सहअस्तित्व र सहयोगि भावना

पूर्वीय चिन्तनमा प्रकृति, मानव र आत्माबीचको सहअस्तित्वलाई महत्त्व दिइन्छ।

आयुर्वेद, योग, प्राकृतिक उपचार आदि मार्फत स्वस्थ जीवनशैली सिकाइन्छ।

 ६. गुरु–शिष्य परम्परा

जीवनोपयोगी सीप, ज्ञान र व्यवहार सिकाउन गुरुकुल प्रणाली रहेको थियो।

व्यवहार, सेवा, श्रम, विनय र अनुशासन अभ्यास गराइन्थ्यो।

निष्कर्ष:

पूर्वीय चिन्तन परम्परामा जीवन उपयोगी शिक्षाको अभ्यास दर्शन, धर्म, ध्यान, नैतिकता र व्यवहारमा आधारित छ। यसले व्यक्तिको सम्पूर्ण विकास (शारीरिक, मानसिक, सामाजिक र आध्यात्मिक) लाई केन्द्रमा राखेर जीवन उपयोगी शिक्षा दिन्छ।

३. पश्चिमी चिन्तन परम्परामा वर्तमान अभ्यासबारे वर्णन गर्नुहोस्।

पाश्चात्य चिन्तन परम्परामा भैरएका जीवन उपयोगी शिक्षाको अभ्यास भन्नाले युरोप र अमेरिका जस्ता पश्चिमी मुलुकहरूमा विकसित दार्शनिक, वैज्ञानिक र व्यवहारिक दृष्टिकोणमा आधारित शिक्षा प्रणाली र जीवन सीपहरूलाई जनाइन्छ। पाश्चात्य चिन्तन व्यवहार, अनुसन्धान, मानव अधिकार, व्यक्तिवाद, र वैज्ञानिक दृष्टिकोणमा आधारित हुन्छ।

 १. स्वतन्त्रता र व्यक्तित्व विकासको अभ्यास

व्यक्तिको स्वतन्त्रता, रुचि, निर्णय क्षमता र आत्मविश्वास विकास गर्ने शिक्षा दिइन्छ।

Individualism (व्यक्तिवाद) लाई प्रोत्साहन गरिन्छ — "आफ्नै सोच, निर्णय, जिम्मेवारी"।

 २. प्रयोगात्मक (Practical) र सीपमूलक शिक्षा

व्यावसायिक शिक्षा, प्राविधिक शिक्षा, र क्यारियर ओरिएन्टेड सिपहरूमा जोड दिइन्छ।

शिक्षालाई रोजगारसँग जोडिएको ज्ञान मानिन्छ (जस्तै: कम्प्युटर, व्यवसाय, मेकानिक्स आदि)।

 ३. समालोचनात्मक चिन्तन र वैज्ञानिक दृष्टिकोण

विद्यार्थीलाई प्रश्न गर्न, सोच्न, तथ्य प्रमाणित गर्न, र नयाँ समाधान खोज्न प्रेरित गरिन्छ।

"Why?" भन्ने प्रश्नलाई स्वीकार गरिन्छ र तथ्य र प्रमाणमा आधारित शिक्षा दिइन्छ।

 ४. लोकतन्त्र र मानव अधिकारको अभ्यास

पाश्चात्य शिक्षा प्रणालीले समानता, अधिकार, स्वतन्त्रता जस्ता जीवन उपयोगी मूल्यहरूमा जोड दिन्छ।

सबै वर्ग, जात, लिंगलाई समान व्यवहार र अवसर दिने शिक्षालाई प्राथमिकता दिइन्छ।

 ५. समयको मूल्य र व्यवस्थापन

Time management, goal setting, र efficiency जस्ता जीवन उपयोगी सीपहरू अभ्यास गरिन्छ।

"Time is money" भन्ने सोचअनुसार समय सदुपयोग सिकाइन्छ।

 ६. सामाजिक सेवा र नेतृत्व विकास

विद्यार्थीहरूलाई community service, volunteering, र leadership skills सिकाइन्छ।

सामाजिक उत्तरदायित्व, सहयोग भावना, समस्या समाधान सीपहरूमा जोड दिइन्छ।

पाश्चात्य चिन्तन परम्परामा जीवन उपयोगी शिक्षाको अभ्यास व्यवहारिक, वैज्ञानिक, प्रगतिशील र व्यक्तिकेन्द्रित हुन्छ। यसले विद्यार्थीलाई स्वतन्त्र, उत्तरदायी, र जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएका सीपमा दक्ष बनाउने प्रयास गर्छ।

पूर्वीय चिन्तन परम्परामा नेपालको योगदान ऐतिहासिक, धार्मिक, दार्शनिक र सांस्कृतिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। नेपालले पूर्वीय मूल्य, जीवन पद्धति र आध्यात्मिक दर्शनको विकास र प्रसारमा ठूला भूमिका खेलेको छ।

🟢 पूर्वीय चिन्तन परम्परामा नेपालको योगदान:

 १. बुद्ध दर्शनको उद्गमस्थल

नेपाललाई गौतम बुद्धको जन्मभूमि (लुम्बिनी) मानिन्छ।

बुद्धले प्रतिपादन गरेको मध्यम मार्ग, अहिंसा, सम्यक जीवन पद्धति, र विपश्यना ध्यान सम्पूर्ण पूर्वीय चिन्तनको मूल भाग हो।

बुद्ध दर्शनले समता, करुणा, तर्क र आत्मज्ञानलाई जीवन उपयोगी मूल्य बनायो।

 २. सांस्कृतिक र धार्मिक सहिष्णुता

नेपालमा हिन्दु, बौद्ध, किराँत, आदि धर्महरू सहअस्तित्वमा रहँदै आएका छन्।

विभिन्न चिन्तन परम्परा र आस्था प्रणालीलाई सम्मान र स्थान दिने नेपाली समाजले पूर्वीय सहिष्णु दृष्टिकोणलाई बलियो बनाएको छ।

 ३. गुरु–शिष्य परम्पराको संरक्षण

परम्परागत गुरुकुल प्रणाली अझै पनि नेपालमा जिवित छ – जहाँ गुरुबाट जीवनोपयोगी शिक्षा, धर्म, संस्कार सिकाइन्छ।

यसले अनुशासन, सेवा, श्रम र नैतिक मूल्यको अभ्यास गराउँछ।

 ४. योग, ध्यान र तान्त्रिक साधनाको अभ्यास

नेपालमा प्राचीन कालदेखि नै योग, तपस्या, ध्यान, र तान्त्रिक साधनाको अभ्यास हुँदै आएको छ।

पशुपति क्षेत्र, गहवर गुफाहरू, र काठमाडौ उपत्यकाका मठ–मन्दिरहरू साधनाका ऐतिहासिक केन्द्र हुन्।

 ५. नेवारी बुद्ध दर्शन र वज्रयान परम्परा

नेपालले वज्रयान बुद्ध धर्म (Newar Buddhism) लाई अद्वितीय शैलीमा विकसित गरेको छ।

यस परम्परामा ज्ञान, कलाको संगम, र व्यवहारिक चिन्तन देखिन्छ।

 ६. शान्तिको सन्देशदाताको रुपमा परिचय

नेपालले विश्वलाई शान्ति, सद्भाव, समता र आध्यात्मिक जीवनको सन्देश दिएको छ।

राष्ट्रकै मूल नीति "शान्ति र अहिंसा" हो — जुन पूर्वीय दर्शनको मूल मर्मसँग मेल खान्छ।

नेपालले पूर्वीय चिन्तन परम्परामा गहिरो योगदान पुर्‍याएको छ — विशेषतः बुद्ध दर्शन, धार्मिक सहिष्णुता, योग–ध्यान, र नैतिक शिक्षाका माध्यमबाट। नेपालको यो योगदानले पूर्वीय जीवन उपयोगी शिक्षालाई समृद्ध बनाएको छ।

जीवन उपयोगी शिक्षा र स्वस्थ जीवनशैलीको सम्बन्ध उल्लेख गर्नुहोस

 जीवन उपयोगी शिक्षा र स्वस्थ जीवनशैलीको सम्बन्धलाइ निम्नानुसार उल्लेख गरिन्छ

 १. स्वास्थ्यप्रति सचेतना

जीवन उपयोगी शिक्षाले स्वास्थ्यसम्बन्धी ज्ञान (साफ-सफाइ, पोषण, रोग निवारण) दिन्छ।

व्यक्ति आफ्नो शरीर र स्वास्थ्यप्रति सचेत र जिम्मेवार बन्छ।

 २. तनाव व्यवस्थापन (Stress Management)

ध्यान, ध्यानपूर्वक सुन्ने, समाधान खोज्ने सीपहरू सिकाएर मानसिक सन्तुलन कायम राख्न सघाउँछ।

यसले मानसिक रोगहरू (anxiety, depression)**बाट बच्न मद्दत पुर्‍याउँछ।

 ३. नकारात्मक व्यवहारबाट जोगाउने

लत (drugs, alcohol, tobacco) बाट बच्ने उपाय सिकाइन्छ।

peer pressure, निर्णय गर्ने सीप (decision making skills) सिकाएर सही बाटोमा लैजान्छ।

 ४. सकारात्मक सोच र आत्मविश्वास

जीवन उपयोगी शिक्षा आत्ममूल्य, आत्मसम्मान र सकारात्मक सोचको विकासमा सहयोग पुर्‍याउँछ।

यस्तो सोचले स्वस्थ मानसिक अवस्था विकास गर्न मद्दत गर्छ।

५. समय व्यवस्थापन र अनुशासन

स्वस्थ जीवनशैलीका लागि समयमै खाना, निद्रा, अभ्यास आदि आवश्यक हुन्छ।

Life skill education ले routine life, planning, र goal setting जस्ता सीप विकास गराउँछ।

 ६. सामाजिक सम्बन्ध सुधार

सहकार्य, सञ्चार सीप, सहिष्णुता, सहानुभूति जस्ता गुणहरू सिकाइन्छ।

स्वस्थ सामाजिक सम्बन्धले भावनात्मक सन्तुलन ल्याउँछ।

जीवन उपयोगी शिक्षा र स्वस्थ जीवनशैली परस्पर पूरक छन्। जीवन उपयोगी शिक्षा बिना स्वस्थ जीवनशैली सम्भव छैन, र स्वस्थ जीवनशैली बिना सीपहरूको प्रभावकारिता दीर्घकालीन हुँदैन। त्यसैले, दुवैको अभ्यासले जीवनलाई सार्थक, सन्तुलित र सशक्त बनाउँछ।

पूर्वीय र पाश्चात्य चिन्तन परम्पराको समन्वय कसरि गर्न सकिन्छ एक दैनिक पत्रीकाको लागि लेखको नमुना तयार पर्नुहोस

             कान्तिपुर दैनिक      मिति २०८२/०३/१४

पूर्वीय र पाश्चात्य चिन्तन परम्पराको समन्वय

 उत्तर: पूर्वीय र पाश्चात्य चिन्तन परम्पराको समन्वय गर्नु भनेको दुई फरक भौगोलिक, सांस्कृतिक र दार्शनिक परम्पराहरूलाई आपसी समझदारीका साथ मिलाएर मानव हितमा प्रयोग गर्नु हो। यी दुवै चिन्तन परम्पराका केही विशेषता र सुदृढ पक्षहरू छन्, जसको संयोजनले समुन्नत, सहिष्णु र दिगो समाज निर्माण गर्न सकिन्छ।

१. पूर्वीय चिन्तन परम्पराका विशेषता:

आत्मा, धर्म, कर्म, मोक्ष, ध्यान, योग र अध्यात्ममा आधारित चिन्तन।

परिवार, समाज, मूल्य र नैतिकताको प्राथमिकता।

जीवनमा सन्तोष, सहिष्णुता, संयम र आध्यात्मिक उन्नति महत्वपूणर्ता पाटाहरू।

२. पाश्चात्य चिन्तन परम्पराका विशेषता:

तर्क, विश्लेषण, विज्ञान, प्रविधि, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र मानव अधिकारप्रति जोड।

लोकतन्त्र, समानता, शिक्षा, वैज्ञानिक दृष्टिकोण र औद्योगिकीकरणको विकास।

व्यवहारिक सोच र व्यावसायिकतामा बल पुराउछ

३. पूर्वीय र पाश्चात्य चिन्तन परम्पराको समन्वय निम्नानुसार गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

(क) शिक्षा प्रणाली मार्फत:

विद्यालय र विश्वविद्यालयहरूमा पूर्वीय र पाश्चात्य सोच दुवैलाई समावेश गर्दै आलोचनात्मक चिन्तन, नैतिकता र वैज्ञानिक चेतना विकास गर्न सकिन्छ।

(ख) संवाद र सहकार्यद्वारा:

अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन, सेमिनार, सांस्कृतिक आदानप्रदान तथा दर्शनशास्त्रका बहसबाट दुवै परम्परालाई बुझ्न र सम्मान गर्न सकिन्छ।

(ग) प्रविधि र नैतिकताको समिश्रण:

पाश्चात्य प्रविधि र विकासलाई पूर्वीय नैतिकता, ध्यान, संयम र करुणासँग मिलाएर सन्तुलित विकास गर्न सकिन्छ।

(घ) सामाजिक संरचनामा समावेशीपन:

पाश्चात्यको स्वतन्त्रता र पूर्वीयको सहकार्य भावना दुवैलाई समेटेर लैजाँदा सबै वर्ग, जाति, धर्मलाई समान व्यवहार गर्न सकिन्छ।

 पूर्वीय र पाश्चात्य चिन्तन परम्पराको समन्वय गर्नु आजको विश्वका जटिल समस्याहरू समाधान गर्न आवश्यक छ। जहाँ पाश्चात्य चिन्तनले विकास, विज्ञान र प्रगतिको बाटो देखाउँछ, त्यहाँ पूर्वीय चिन्तनले आन्तरिक शान्ति, सदाचार र सामाजिक सद्भावमा योगदान पुर्‍याउँछ। यी दुवैको सन्तुलनले मात्र पूर्ण मानव समाज निर्माण गर्न सकिन्छ।