कक्षा १२ एकाइ ४ पाठ ३ जीवन दर्शन सामाजिक मुल्य मान्यता र सामाजिक ब्यावहार
ओटा अति छोटो प्रस्न
1. प्रश्न: दर्शन भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर: प्रकृति, ईश्वर, ज्ञान, विज्ञान, वस्तु, जीवन र चेतनाका सम्बन्धमा विवेचना तथा विश्लेषण गर्ने विद्या।
2. प्रश्न: विश्वदृष्टिकोण भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर: विश्व वा जगतको अवलोकन र विश्लेषण गरी बनाइएको धारणा।
3. प्रश्न: दर्शनको मुख्य क्षेत्रहरू कुन-कुन हुन्?
उत्तर: तत्वज्ञान, ज्ञानमीमांसा, सत्वमीमांसा, तर्कशास्त्र, नीतिशास्त्र, सौन्दर्यमीमांसा।
4. प्रश्न: दर्शनको अध्ययनले के-कस्ता क्षमता विकास गर्छ?
उत्तर: तथ्यको पहिचान, तर्कको प्रयोग, समालोचनात्मक विचार गर्ने क्षमता।
5. प्रश्न: दर्शनको अध्ययन किन आवश्यक छ?
उत्तर: जीवनका उद्देश्य, कर्तव्य र लक्ष्यबारे स्पष्टता ल्याउन।
6. प्रश्न: दर्शनले दैनिक जीवनमा के प्रदान गर्छ?
उत्तर: सुसूचित निर्णय गर्ने क्षमता र नैतिक मार्गदर्शन।
7. प्रश्न: समतामूलक दृष्टिकोण भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर: व्यक्ति वा समुदायलाई भेदभाव नगरी समान दृष्टिले हेर्ने दृष्टिकोण।
8. प्रश्न: दर्शनको उदय कसरी भएको मानिन्छ?
उत्तर: मानव जीवनका जिज्ञासा र समस्याबाट।
9. प्रश्न: दर्शनको अध्ययनले केमा प्रभाव पार्छ?
उत्तर: विचारधारा, व्यवहार र निर्णय प्रक्रियामा।
दर्शन र जीवन दर्शनको परिचय दिनुहोस
दर्शनको परिचय
दर्शन भनेको प्रकृति, ईश्वर, ज्ञान, विज्ञान, वस्तु, जीवन र चेतनाका सम्बन्धमा विवेचन तथा विश्लेषण गर्ने एक विद्या हो। यो ज्ञान, आध्यात्मिकता तथा भौतिक वस्तुको चिन्तन र विश्लेषण गर्ने अध्ययन हो। संस्कृत भाषा अनुसार 'दृश' धातुबाट 'अन' प्रत्यय लागेर 'दर्शन' शब्द बनेको हो, जसको अर्थ हेर्नु वा जान्नु हो। दर्शन मानव विचारको एक महत्वपूर्ण विधा हो, जसले ज्ञान प्राप्तिको मार्ग दर्शाउँछ।
दर्शनशास्त्रलाई एक विद्या मानिन्छ, जसले विभिन्न विज्ञान तथा ज्ञानका शाखाहरूलाई समेट्छ। विशेष रूपमा दर्शन भन्नाले विशिष्ट प्रकारको विज्ञान वा ज्ञानको एक विभागलाई जनाउँछ। दर्शनशास्त्रलाई प्राचीन समयदेखि नै ज्ञानको एउटा प्रमुख आधार मानिँदै आएको छ।
जीवन दर्शनको परिचय
जीवन दर्शन भन्नाले जीवन, समाज, मानवता तथा नैतिकतासँग सम्बन्धित मान्यताहरूको अध्ययन तथा विश्लेषण गर्ने सिद्धान्तलाई जनाउँछ। जीवन दर्शनले मानव जीवनका उद्देश्यहरू, मानवीय अनुभूति, नैतिकता, सामाजिक समरसता, र जीवनको सार्थकताको खोजी गर्छ।
जीवन दर्शनले मानव जीवनलाई व्यवस्थित बनाउन, तर्कसंगत विचारको विकास गर्न र व्यवहारिक मार्गदर्शन प्रदान गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। जीवन दर्शन विभिन्न दर्शनशास्त्रीय विचारधाराहरूको आधारमा तयार हुन्छ, जसमा तत्वज्ञान, नैतिकशास्त्र, सौन्दर्यशास्त्र, सामाजिक दर्शन आदि समावेश छन्।
संक्षेपमा, दर्शन भनेको सम्पूर्ण सृष्टि तथा जीवनका सत्यताहरूको खोजी गर्ने विद्या हो भने, जीवन दर्शन भनेको मानव जीवनका गहन पक्षहरूको विवेचना गर्ने एक दृष्टिकोण हो।
द्विधा विभाजन दृष्टिकोण र समन्वयात्मक दृष्टिकोणको फरक उल्लेख गर्नुहोस
१. द्विधा विभाजन दृष्टिकोण:
कुनै विषयलाई दुई स्पष्ट विपरीत समूहमा बाँडेर विश्लेषण गर्ने दृष्टिकोण हो।
यस दृष्टिकोणले चीजहरूलाई पूर्ण रूपमा सही वा गलत, असल वा खराब भनेर वर्गीकरण गर्छ।
यो दृष्टिकोण द्वन्द्वलाई प्राथमिकता दिन्छ र लचिलो हुँदैन।
उदाहरण:
धर्म र विज्ञानलाई पूर्ण रूपमा विरोधी मान्ने सोच।
पूँजीवाद र समाजवादलाई परस्पर विरोधी ठान्ने धारणा।
आध्यात्मिकता र भौतिकवादलाई पूर्ण रूपमा फरक ठान्ने दृष्टिकोण।
२. समन्वयात्मक दृष्टिकोण:
विभिन्न दृष्टिकोणहरू बीच समन्वय वा सन्तुलन खोज्ने दृष्टिकोण हो।
सहअस्तित्वलाई प्राथमिकता दिन्छ र परम्परा तथा आधुनिकतालाई मिलाएर हेर्छ।
लचिलो, समावेशी, र द्वन्द्व समाधान गर्ने प्रवृत्तिको हुन्छ।
उदाहरण:
विज्ञान र धर्म दुवै आवश्यक रहेको स्वीकार गर्ने सोच।
पूँजीवाद र समाजवादको संयोजन गर्दै मिश्रित अर्थतन्त्रको विकास।
आध्यात्मिकता र भौतिकवादलाई परिपूरक रूपमा बुझ्ने दृष्टिकोण।
मुख्य अन्तर:
द्विधा विभाजन दृष्टिकोण कुनै पनि विषयलाई दुई विपरीत ध्रुवमा विभाजन गर्छ, जहाँ एउटालाई सही र अर्कोलाई गलत मानिन्छ।
समन्वयात्मक दृष्टिकोण विभिन्न दृष्टिकोणहरूलाई समायोजन गर्दै सन्तुलित समाधान खोज्छ, जसले द्वन्द्व समाधान र सहअस्तित्वलाई प्रोत्साहित गर्छ।
विविध विश्वदृष्टिकोणहरू
१. आदर्शवादी दृष्टिकोण:
यो दृष्टिकोणले चेतनालाई प्रधान ठान्छ।
भौतिक संसारभन्दा विचार, आत्मा वा परमात्मालाई महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
उदाहरण: धार्मिक तथा आध्यात्मिक दृष्टिकोण।
२. भौतिकवादी दृष्टिकोण:
भौतिक पदार्थहरू नै वास्तविकता हुन् भन्ने मान्यता राख्छ।
चेतनाको उत्पत्ति पनि भौतिक तत्त्वहरूबाट भएको ठान्छ।
उदाहरण: वैज्ञानिक तथा समाजवादी दृष्टिकोण।
३. द्वैतवादी दृष्टिकोण:
चेतना (आत्मा) र पदार्थ (शरीर) दुबैको अस्तित्व स्वीकार गर्छ।
यी दुईबीचको पारस्परिक सम्बन्धलाई महत्त्व दिन्छ।उदाहरण: हिन्दू दर्शनको सांख्य दर्शन।
४. यथार्थवादी दृष्टिकोण:
संसार स्वतन्त्र रूपमा अवस्थित छ र हाम्रो ज्ञान त्यसको अनुभूति मात्र हो।
अनुभव, विज्ञान र तर्कलाई मुख्य आधार मान्छ।
उदाहरण: वैज्ञानिक यथार्थवाद।
५. संशयवादी दृष्टिकोण:
सत्य के हो भन्ने कुरामा निश्चित निष्कर्षमा पुग्न सकिँदैन भन्ने मान्यता राख्छ।
हरेक सत्य सापेक्षिक हुन्छ।
उदाहरण: आधुनिक दर्शनमा पोस्टमोडर्निज्म।
६. नैतिकवादी दृष्टिकोण:
राम्रो र नराम्रोको आधारमा संसारलाई हेर्ने दृष्टिकोण हो।
पाप-पुण्य, धर्म-अधर्मलाई महत्त्व दिन्छ।
उदाहरण: धार्मिक एवं नैतिक मान्यतामा आधारित दर्शन।
७. व्यावहारिक दृष्टिकोण:
दैनिक जीवन र सामाजिक सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिने दृष्टिकोण हो।
नैतिकता, मानवतावाद, समाज सुधारलाई केन्द्रमा राख्छ।
उदाहरण: मानवतावाद, समाजशास्त्रीय दृष्टिकोण।
यी विभिन्न दृष्टिकोणहरूले समाज, संस्कृति, धर्म, शिक्षा, राजनीति र विज्ञानलाई फरक तरिकाले बुझ्न मद्दत गर्छन्।
दर्शनको महत्व उल्लेख गर्नुहोस
दर्शनशास्त्रले मानिसको जीवनमा गहिरो प्रभाव पार्छ। यसको महत्वलाई आठ बुँदामा यसरी उल्लेख गर्न सकिन्छ:
१. आत्मचिन्तन र आत्मज्ञानको प्रवर्द्धन:
दर्शनशास्त्रले व्यक्तिलाई आफ्नो अस्तित्व, उद्देश्य र चेतनाको बारेमा गहिरो सोच्न प्रेरित गर्छ, जसले आत्मज्ञानको मार्ग प्रशस्त गर्छ।
२. नैतिक मूल्यहरूको स्थापना:
यसले सही र गलतको बीचमा भेद गर्न सिकाउँछ, जसले नैतिक निर्णयहरू लिन र समाजमा नैतिकता कायम राख्न मद्दत पुर्याउँछ।
३. तर्कशक्ति र विश्लेषणात्मक क्षमताको विकास:
दर्शनशास्त्रले तर्क गर्ने क्षमता र समस्याहरूको गहिरो विश्लेषण गर्ने सीप विकास गर्छ, जसले जीवनका विभिन्न पक्षहरूमा सुधार ल्याउँछ।
४. सहिष्णुता र विविधताको सम्मान:
विभिन्न दृष्टिकोण र विचारधाराहरूको अध्ययनले व्यक्तिलाई सहिष्णु बनाउँछ र विविधतालाई सम्मान गर्न सिकाउँछ।
५. ज्ञानको खोजी र सत्यको अन्वेषण:
दर्शनशास्त्रले व्यक्तिलाई ज्ञानको खोजीमा प्रेरित गर्छ र सत्यको अन्वेषण गर्न उत्साहित गर्छ।
६. सौन्दर्य र कला प्रतिको समझ:
यसले सौन्दर्यशास्त्र र कलाको गहिरो समझ प्रदान गर्छ, जसले सिर्जनशीलता र कलात्मक अभिव्यक्तिलाई प्रोत्साहित गर्छ।
७. समाज सुधार र न्यायको प्रवर्द्धन:
सामाजिक न्याय, समानता र मानव अधिकारहरूको पक्षमा तर्क गर्दै, दर्शनशास्त्रले समाज सुधारमा योगदान पुर्याउँछ।
८. जीवनको अर्थ र उद्देश्यको खोज:
जीवनको अर्थ, उद्देश्य र मानव अस्तित्वको गहिरो प्रश्नहरूको उत्तर खोज्न मद्दत गर्छ, जसले व्यक्तिलाई सन्तुष्टि र मानसिक शान्ति प्रदान गर्छ।
यसरी, दर्शनशास्त्रले व्यक्तिको व्यक्तिगत विकासदेखि समाजको समग्र प्रगतिसम्म महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
कस्तो दृस्टिकोणलाइ समातामुलक दृस्टिकोण भनिन्छ उदाहरण सहित चर्चा गर्नुहोस
समतामूलक दृष्टिकोण भन्नाले सबै व्यक्तिहरूलाई समान रूपमा हेर्ने, उनीहरूको अधिकार, अवसर, र सम्मानमा समानता सुनिश्चित गर्ने दृष्टिकोणलाई जनाउँछ। यस दृष्टिकोणले कुनै पनि प्रकारको भेदभाव, चाहे त्यो जाति, लिङ्ग, धर्म, आर्थिक अवस्था, वा अन्य कुनै आधारमा होस्, अस्वीकार गर्छ र सबैलाई समान अवसर र व्यवहार प्रदान गर्न जोड दिन्छ।
मुख्य विशेषताहरू:
1. समान अवसरको प्रवर्द्धन:
सबै व्यक्तिहरूलाई शिक्षा, रोजगार, स्वास्थ्य सेवा, र अन्य सामाजिक सेवाहरूमा समान पहुँच सुनिश्चित गर्नु।
2. भेदभावको उन्मूलन:
जाति, लिङ्ग, धर्म, आर्थिक अवस्था, शारीरिक क्षमता, आदि आधारमा हुने सबै प्रकारका भेदभावलाई अन्त्य गर्ने प्रयास गर्नु।
3. न्याय र निष्पक्षताको सुनिश्चितता:
कानूनी र सामाजिक प्रणालीहरूमा सबैलाई समान व्यवहार र न्याय प्रदान गर्नु।
4. समान सहभागिता र प्रतिनिधित्व:
निर्णय प्रक्रियाहरूमा सबै समुदाय र समूहहरूको समान सहभागिता र प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नु।
उदाहरणहरू:
शैक्षिक क्षेत्रमा:
सबै बालबालिकालाई गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्ने नीति अपनाउनु, जसमा आर्थिक अवस्था, जाति, लिङ्ग, वा भौगोलिक अवस्थाले असर नगर्ने।
रोजगार क्षेत्रमा:
समान कामको लागि समान तलब सुनिश्चित गर्नु, र रोजगारमा लिङ्ग, जाति, वा अन्य आधारमा हुने भेदभावलाई रोक्नु।
स्वास्थ्य सेवामा:
सबै नागरिकलाई समान स्वास्थ्य सेवा पहुँच सुनिश्चित गर्नु, विशेष गरी ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रका व्यक्तिहरूलाई।
राजनीतिक क्षेत्रमा:
सबै समुदाय र समूहहरूको राजनीतिक सहभागिता सुनिश्चित गर्न, आरक्षण वा विशेष कार्यक्रमहरूको माध्यमबाट।
समतामूलक दृष्टिकोणको महत्व:
सामाजिक न्याय:
यसले समाजमा न्याय र निष्पक्षता सुनिश्चित गर्छ, जसले सबैलाई समान अवसर र अधिकार प्रदान गर्छ।
सामाजिक एकता:
समानता र निष्पक्षताले समाजमा एकता र सद्भावना बढाउँछ, जसले सामाजिक तनाव र द्वन्द्वलाई कम गर्छ।
आर्थिक विकास:
सबैलाई समान अवसर प्रदान गर्दा, व्यक्तिहरू आफ्नो क्षमता अनुसार योगदान गर्न सक्षम हुन्छन्, जसले समग्र आर्थिक विकासमा मद्दत गर्छ।
समतामूलक दृष्टिकोणले समाजमा सबै व्यक्तिहरूलाई समान अवसर, अधिकार, र सम्मान प्रदान गर्न जोड दिन्छ। यसले सामाजिक न्याय, एकता, र विकासलाई प्रोत्साहित गर्छ, जसले समावेशी र समृद्ध समाज निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
Comments
Post a Comment