कक्षा १२ एकाइ ११ पाठ १ "शिक्षा र मानव संसाधन विकास"

 कक्षा १२ एकाइ ११ पाठ १ "शिक्षा र मानव संसाधन विकास"

1. शिक्षा भन्नाले के  बुझ्नु हुन्छ ?

शिक्षा भनेको ज्ञान, सीप, मूल्य, र दृष्टिकोणको हस्तान्तरण प्रक्रिया हो, जसले व्यक्तिको सर्वांगीण विकासमा मद्दत गर्छ।

2. मानव संसाधन विकास के हो?

मानव संसाधन विकास भनेको व्यक्तिहरूको सीप, ज्ञान, र क्षमताहरूलाई अभिवृद्धि गर्ने प्रक्रिया हो, जसले समाज र राष्ट्रको समग्र प्रगति सुनिश्चित गर्छ।

3. शिक्षा र मानव संसाधन विकासबीचको सम्बन्ध के हो?

शिक्षा मानव संसाधन विकासको आधार हो; यसले व्यक्तिको सीप र ज्ञान वृद्धि गरी राष्ट्रको विकासमा योगदान पुर्‍याउँछ।

4. शिक्षाको मुख्य उद्देश्य के हो?

व्यक्तिको बौद्धिक, सामाजिक, र नैतिक विकास गरी सक्षम नागरिक तयार पार्नु शिक्षाको मुख्य उद्देश्य हो।

5. मानव संसाधन विकासका मुख्य क्षेत्रहरू के-के हुन्?

शिक्षा, स्वास्थ्य, सीप विकास, र रोजगार सृजना मानव संसाधन विकासका मुख्य क्षेत्रहरू हुन्।

6. शिक्षाले आर्थिक विकासमा कसरी योगदान पुर्‍याउँछ?

शिक्षाले दक्ष जनशक्ति उत्पादन गरी उत्पादकत्व बढाउँछ, जसले आर्थिक विकासमा योगदान पुर्‍याउँछ।

7. शिक्षा र सीप विकासबीचको सम्बन्ध के हो?

शिक्षाले आधारभूत ज्ञान प्रदान गर्छ भने सीप विकासले त्यसलाई व्यवहारिक रूपान्तरण गरी रोजगारयोग्य बनाउँछ।

8. मानव संसाधन विकासमा स्वास्थ्यको भूमिका के हो?

स्वस्थ जनशक्तिले उच्च उत्पादकत्व र कार्यक्षमता प्रदर्शन गर्छ, जसले मानव संसाधन विकासलाई सुदृढ बनाउँछ।

9. शिक्षा र सामाजिक विकासबीचको सम्बन्ध के हो?

शिक्षाले सामाजिक मूल्य, नैतिकता, र सहकार्यको भावना विकास गरी समाजलाई सुदृढ बनाउँछ।

10. शिक्षा र रोजगारबीचको सम्बन्ध के हो?

शिक्षाले व्यक्तिलाई रोजगारका लागि आवश्यक ज्ञान र सीप प्रदान गरी रोजगारीका अवसरहरू बढाउँछ।

११. मानव संसाधन भनेको के हो? एक वाक्यमा बताउनुहोस

मानव संसाधन भनेको कुनै सङ्गठन वा राष्ट्रको आर्थिक क्रियाकलापमा संलग्न व्यक्तिहरूको ज्ञान, सीप, दक्षता, र क्षमताहरूको समग्र हो।

१२. शिक्षा र मानव संसाधन विकास विचको एउटा भिन्नता लेख्नुहोस

शिक्षा भनेको व्यक्तिलाई ज्ञान, सीप, र मूल्य प्रदान गर्ने प्रक्रिया हो, जसले व्यक्तिको बौद्धिक र नैतिक विकासमा मद्दत गर्छ; जबकि मानव संसाधन विकास भनेको व्यक्तिहरूको सीप, ज्ञान, र क्षमताहरूलाई अभिवृद्धि गरी समाज र राष्ट्रको समग्र प्रगति सुनिश्चित गर्ने प्रक्रिया हो।

छोटो उत्तर दिनुहोस

कार्यगत तालिमको परिचय दिनुहोस

कार्यगत तालिम (On-the-Job Training, OJT) भनेको काम गर्ने क्रममा नै आवश्यक सीप, ज्ञान, र दक्षता हासिल गर्ने प्रक्रिया हो, जसमा प्रशिक्षार्थीले वास्तविक कार्यस्थलमा अनुभवी कर्मचारीको मार्गदर्शनमा काम सिक्छन्। यसले प्रशिक्षार्थीलाई सैद्धान्तिक ज्ञानलाई व्यवहारिक अनुभवसँग संयोजन गर्न मद्दत गर्दछ। कार्यस्थलमा गरिने तालिम (OJT) भनेको काम गर्ने मात्र नभई काम गर्दै सीप सिक्ने हो। 

OJT को व्यवस्थापन तालिम प्रदायक संस्थाको जिम्मेवारीमा पर्दछ, जसले प्रशिक्षार्थीलाई उपयुक्त कम्पनीमा तालिमको व्यवस्था मिलाउँछ। यस अवधिमा, प्रशिक्षार्थीले दैनिक डायरी राख्नुपर्दछ, जसमा सिकेका कुराहरूको अभिलेख राखिन्छ। कम्पनी प्रशिक्षकले प्रशिक्षार्थीलाई कम्पनीका नियम, कार्यप्रवाह, र संस्कृतिबारे जानकारी गराउँदै आवश्यक मार्गदर्शन र मूल्याङ्कन गर्छन्। 

OJT को अवधिमा, प्रशिक्षार्थीले कम्पनीको नियमअनुसार काम गर्नुपर्दछ, जसमा सामान्यतया हप्तामा एक दिन बिदा प्रदान गरिन्छ। यदि कुनै समस्या वा असुविधा भएमा, प्रशिक्षार्थीले पहिले कम्पनी प्रशिक्षकलाई जानकारी दिनुपर्दछ; समस्या समाधान नभएमा तालिम प्रदायक संस्थाको समन्वयक वा परियोजनाका कर्मचारीलाई सूचित गर्नुपर्दछ। 

यसरी, कार्यगत तालिमले प्रशिक्षार्थीलाई वास्तविक कार्य वातावरणमा काम गर्दै सीप र ज्ञान हासिल गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ, जसले उनीहरूको व्यावसायिक दक्षता र रोजगारयोग्यता बढाउँछ।

 मानव संसाधन विकासका तरिका लेखी कुनै दुईको व्याख्या गर्नुहोस्।

मानव संसाधन विकास भनेको कुनै राष्ट्र, समाज वा संस्थाभित्र रहेका व्यक्तिहरूलाई ज्ञान, सीप, दक्षता, स्वास्थ्य, मनोवृत्ति र कार्यक्षमताका दृष्टिले विकसित गर्ने प्रक्रिया हो। यो विकास शिक्षाद्वारा, प्रशिक्षणद्वारा, स्वास्थ्य सेवाद्वारा र प्रविधि हस्तान्तरणद्वारा हुन सक्छ। कुनै पनि राष्ट्रको दिगो विकासका लागि दक्ष र उत्पादक मानव संसाधन आवश्यक हुन्छ।

मानव संसाधन विकासका प्रमुख तरिकाहरू:

१. शिक्षा प्रणालीको सुधार

शिक्षाको गुणस्तर सुधार गरी दक्ष मानव संसाधन विकास गर्न सकिन्छ।

व्यवहारिक तथा व्यावसायिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

शिक्षालाई वैज्ञानिक, प्रविधिमैत्री तथा रोजगारमूलक बनाउनुपर्छ।

२. प्रशिक्षण र सीप विकास

व्यक्तिहरूलाई नयाँ प्रविधि तथा दक्षतामा प्रशिक्षित गरिनुपर्छ।

व्यावसायिक तथा प्राविधिक तालिमले रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्छ।

तालिम तथा सीप विकास कार्यक्रमले युवा जनशक्तिलाई स्वरोजगार बन्न मद्दत गर्छ।

अन्य तरिकाहरू:

रोजगारी सिर्जना तथा श्रम व्यवस्थापन

स्वास्थ्य सेवा र पोषण सुधार

प्रविधिको विकास र हस्तान्तरण

महिला तथा पिछडिएको वर्गको समावेशीकरण

शिक्षा, सीप विकास, प्रविधि हस्तान्तरण, स्वास्थ्य सुधार, रोजगारी सिर्जनालगायतका विभिन्न उपायहरू अवलम्बन गरी मानव संसाधनको समुचित विकास गर्न सकिन्छ। मानव संसाधनको विकासले राष्ट्रको समग्र उन्नति र दिगो विकासलाई सुनिश्चित गर्छ।

 मानव संसाधन विकासमा शिक्षाको भूमिकामा संक्षिप्तमा एक छोटो लेख तयार गर्नुहोस्।

गोर्खापत्र दैनिक              मिति २०८१/११/०६

मानव संसाधन विकासमा शिक्षाको भूमिकामा

 शिक्षा मानव जीवनको आधारभूत आवश्यकता मात्र नभई कुनै पनि राष्ट्रको समृद्धि र विकासको मेरुदण्ड हो। शिक्षाले मानिसलाई ज्ञान, सीप, र दक्षता प्रदान गरेर उत्पादनशील बनाउँछ। कुनै पनि देशको समग्र मानव संसाधन विकासमा शिक्षाले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

शिक्षाको मुख्य भूमिका:

१. ज्ञान तथा सीप प्रदान गर्ने माध्यम

शिक्षाले व्यक्तिलाई विभिन्न क्षेत्रमा दक्ष बनाउँछ।

औपचारिक, अनौपचारिक तथा प्राविधिक शिक्षाले उत्पादनशील जनशक्ति विकास गर्छ।

2. आर्थिक विकासको मुख्य स्रोत

शिक्षित जनशक्तिले प्रविधि, उद्योग, व्यापार र नवप्रवर्तनको माध्यमबाट अर्थतन्त्रलाई सबल बनाउँछ।

शिक्षाले उद्यमशीलता तथा स्वरोजगारलाई प्रवर्द्धन गर्छ।

3. रोजगारी तथा स्वरोजगारको अवसर सिर्जना

व्यावसायिक तथा प्राविधिक शिक्षाले रोजगारको सम्भावनाहरू बढाउँछ।

दक्ष र योग्य जनशक्तिको उत्पादनले विदेशमा श्रम निर्यात गर्ने सम्भावना वृद्धि गर्छ।

4. सामाजिक तथा सांस्कृतिक विकास

शिक्षाले समाजमा समानता, सहअस्तित्व, सहकार्य, वैज्ञानिक चिन्तन तथा लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको विकास गर्छ। शिक्षाले जातीय तथा लैङ्गिक विभेद हटाउन मद्दत गर्छ।

शिक्षा मानव संसाधन विकासको मेरुदण्ड हो। यो ज्ञान, सीप, दक्षता तथा कार्यक्षमतामा वृद्धि गरी व्यक्तिलाई आत्मनिर्भर तथा राष्ट्रलाई समृद्ध बनाउन सहयोगी हुन्छ। मानव संसाधनको समुचित विकासका लागि शिक्षामा लगानी आवश्यक छ।

 शिक्षा र मानव संसाधनबीचको सम्बन्धलाई उदाहरणसहित प्रस्तुत गर्नुहोस्।

शिक्षा र मानव संसाधन विकास एकअर्कासँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित छन्। शिक्षाले व्यक्तिलाई दक्ष बनाउँछ, जसले समाज र राष्ट्रको आर्थिक, सामाजिक, र सांस्कृतिक विकासमा योगदान पुर्‍याउँछ। मानव संसाधन विकास भनेको शिक्षाद्वारा उत्पन्न ज्ञान, सीप, दक्षता तथा अनुभवको सही उपयोग गरी राष्ट्रको समग्र विकास गर्ने प्रक्रिया हो।

शिक्षा र मानव संसाधन विकासबीचको सम्बन्ध:

1. शिक्षा ज्ञान प्रदान गर्ने स्रोत हो, मानव संसाधन विकास ज्ञानको उपयोग गर्ने प्रक्रिया हो।

शिक्षाले व्यक्ति तथा समाजलाई बौद्धिक रूपमा सक्षम बनाउँछ। 

मानव संसाधन विकास भनेको उक्त ज्ञानलाई उत्पादनशील क्रियाकलापमा प्रयोग गर्नु हो।

2. शिक्षाले योग्य तथा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्छ।

आधुनिक विज्ञान तथा प्रविधिमैत्री शिक्षा नहुँदा राष्ट्रको श्रम बजार कमजोर हुन्छ।

दक्ष जनशक्तिको अभावले राष्ट्रिय विकासमा अवरोध आउँछ।

3. शिक्षा प्रविधिको विकास तथा नवप्रवर्तन (Innovation) मा टेवा पुर्‍याउँछ।

शिक्षाले अनुसन्धान तथा नयाँ प्रविधिको विकास सम्भव बनाउँछ।

प्रविधि विकासले श्रमको उत्पादकत्व वृद्धि गर्छ।

4. शिक्षाले समाजमा चेतना र समानताको विकास गर्छ।

शिक्षाले जातीय, धार्मिक, सांस्कृतिक तथा लैङ्गिक विभेद हटाउँछ।

शिक्षाले लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताको विकास गर्छ।

उदाहरणहरू:1. सूचना प्रविधि क्षेत्र

नेपालमा हाल सूचना प्रविधि (IT) क्षेत्रको विकास तीव्र रूपमा भइरहेको छ। शिक्षा र तालिम प्राप्त युवा जनशक्ति यस क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको रूपमा कार्यरत छन्।

2. कृषि क्षेत्र 

शिक्षित कृषकहरूले जैविक कृषि, आधुनिक प्रविधि, मल प्रणाली, तथा वैज्ञानिक खेती प्रणाली अपनाएर उत्पादन वृद्धि गरेका छन्।

शिक्षाले परम्परागत कृषिबाट व्यावसायिक कृषितर्फ रूपान्तरण गर्न मद्दत गरेको छ।

शिक्षा र मानव संसाधन विकास एकअर्कासँग नजिकको सम्बन्ध राख्छन्। शिक्षित जनशक्ति सक्षम, दक्ष, र उत्पादनशील हुन्छ, जसले समाज तथा राष्ट्रको समृद्धिमा योगदान पुर्‍याउँछ। त्यसैले, मानव संसाधनको विकासका लागि शिक्षाको स्तर उच्च बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।