कक्षा १२ एकाइ ११ पाठ ३ शिक्षाले सामाजिक तथा सास्कृतिक विकासमा ल्याउने परिवर्तन र प्रभाव

 कक्षा १२ एकाइ ११ पाठ ३ शिक्षाले सामाजिक तथा सास्कृतिक विकासमा ल्याउने परिवर्तन र प्रभाव

1. प्रश्न: शिक्षाले सामाजिक समानता कसरी प्रवर्द्धन गर्छ? उत्तर: शिक्षाले सबैलाई समान अवसर प्रदान गरी सामाजिक विभेद घटाउँछ।

2. प्रश्न: संस्कृति संरक्षणमा शिक्षाको भूमिका के हो? उत्तर: शिक्षाले सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र विकासमा योगदान पुर्‍याउँछ।

3. प्रश्न: नैतिक मूल्यहरूको विकासमा शिक्षा कसरी सहायक हुन्छ?

 उत्तर: शिक्षाले नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वको भावना बढाउँछ।

4. प्रश्न: सामाजिक सचेतना वृद्धि गर्न शिक्षाले के भूमिका खेल्छ? 

उत्तर: शिक्षाले व्यक्तिहरूलाई सामाजिक मुद्दाहरू र समस्याहरुका वारेमा सचेत र जागरूक बनाउँछ।

5. प्रश्न: आर्थिक विकासमा शिक्षाको योगदान के हो? उत्तर: शिक्षाले दक्ष जनशक्ति उत्पादन गरी आर्थिक समृद्धिमा मद्दत गर्छ।

6. प्रश्न: स्वास्थ्य र जीवनस्तर सुधारमा शिक्षा कसरी प्रभावकारी छ?

 उत्तर: शिक्षाले स्वास्थ्य सम्बन्धी ज्ञान बढाई जीवनस्तर उकास्छ।

7. प्रश्न: लैङ्गिक समानता प्रवर्द्धनमा शिक्षाको भूमिका के हो?

 उत्तर: शिक्षाले लैङ्गिक विभेद हटाई समानता स्थापित गर्न मद्दत गर्छ।

8. प्रश्न: सामाजिक एकता र सद्भावना बढाउन शिक्षाले के गर्छ?

 उत्तर: शिक्षाले विविध समुदायहरूबीच समझदारी र एकता बढाउँछ।

9. प्रश्न: परम्परागत ज्ञानको संरक्षणमा शिक्षाले कसरि योगदान दिन्छ? एक वाक्यमा लेख्नुहोस

शिक्षाले परम्परागत सीप, मूल्य, र ज्ञानलाई पाठ्यक्रममा समावेश गरी संरक्षण तथा प्रवर्द्धन गर्छ।

१० सामाजिक विकास भन्नाले के बुझ्नुहुन्छ?

सामाजिक विकास भन्नाले समाजको आर्थिक, सांस्कृतिक, शैक्षिक, स्वास्थ्य, तथा राजनीतिक पक्षहरूको क्रमिक सुधार र उन्नतिको प्रक्रिया बुझिन्छ।

छोटो उत्तर दिनुहोस

शिक्षाले देशको अर्थतन्त्रलाई कसरी सबल बनाउँछ?

शिक्षाले कुनै पनि राष्ट्रको समग्र विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ, विशेष गरी अर्थतन्त्रलाई सबल बनाउन मद्द्त गर्छ ।यसका प्रमुख कारण निम्नानुसार छन्:

1. दक्ष जनशक्ति उत्पादन: शिक्षाले मानिसलाई सीपमूलक र प्राविधिक ज्ञान प्रदान गर्छ, जसले गर्दा उनीहरू दक्ष जनशक्ति बन्छन्। दक्ष श्रमिकहरू हुँदा उद्योग, व्यापार, र प्रविधि क्षेत्रमा सुधार आउँछ।

2. रोजगारीका अवसर सिर्जना: शिक्षित जनशक्ति विभिन्न क्षेत्रहरूमा रोजगारीको अवसर सिर्जना गर्न सक्षम हुन्छ। यसले बेरोजगारी दर घटाई आर्थिक स्थायित्व कायम गर्न मद्दत गर्छ।

3. उद्यमशीलता प्रवर्द्धन: शिक्षाले नयाँ व्यवसाय सुरु गर्ने, नवीन सोचलाई विकसित गर्ने, र साना तथा ठूला उद्योगहरू स्थापना गर्ने क्षमतामा वृद्धि गर्छ। उद्यमशीलताले आर्थिक वृद्धि गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ।

4. वैज्ञानिक तथा प्रविधि विकास: शिक्षाको माध्यमबाट मानिसहरूले नवीन अनुसन्धान, आविष्कार, तथा प्रविधिको विकास गर्न सक्छन्, जसले औद्योगिक उत्पादन वृद्धि गरी देशलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ।

5. वैदेशिक मुद्राको आय: शिक्षाले पर्यटन, सेवा क्षेत्र, तथा सूचना प्रविधिको क्षेत्रमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गरी विदेशबाट मुद्रा आर्जन गर्न मद्दत गर्छ। यसले राष्ट्रको आर्थिक स्थिति मजबुत बनाउँछ।

6. सुनियोजित विकास तथा आर्थिक नीति निर्माण: शिक्षित नागरिकहरूले राम्रो आर्थिक नीति निर्माण गर्न सहयोग गर्छन्, जसले देशलाई दीर्घकालीन आर्थिक समृद्धितर्फ डो-याउँछ।

शिक्षाले दक्ष जनशक्ति उत्पादन, रोजगारी सिर्जना, तथा प्रविधि विकास गरेर देशको अर्थतन्त्रलाई सबल बनाउँछ। आर्थिक समृद्धिको लागि शिक्षाको भूमिका अनिवार्य छ।

 शिक्षाले सामाजिक विकासमा पुर्‍याउन सक्ने योगदानहरूको विस्तृत विवरण प्रस्तुत गर्नुहोस

शिक्षाले समाजलाई आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, तथा नैतिक रूपमा सबल बनाउने विभिन्न योगदान पुर्‍याउँछ।

1. सामाजिक समानता तथा न्यायको प्रवर्द्धन

शिक्षाले जातीय, लैङ्गिक, तथा वर्गीय भेदभावलाई कम गरी समान अवसर सुनिश्चित गर्छ।

महिला सशक्तीकरण, बाल अधिकार, तथा अन्य सामाजिक न्यायका विषयमा जनचेतना फैलाउँछ।

2. बेरोजगारी घटाई अर्थतन्त्रलाई सशक्त बनाउने

शिक्षित जनशक्ति रोजगारीका अवसरहरू खोज्न तथा सिर्जना गर्न सक्षम हुन्छ।

दक्ष तथा सीपयुक्त जनशक्ति बढ्दा राष्ट्रको अर्थतन्त्र सबल बन्छ।

3. स्वास्थ्य सचेतना बढाएर जीवनस्तर सुधार गर्ने

शिक्षाले सरसफाइ, पोषण, तथा स्वास्थ्य सम्बन्धी जानकारी प्रदान गर्छ, जसले मानिसहरूलाई स्वस्थ राख्छ।

महामारी तथा सरुवा रोगहरूको रोकथाममा शिक्षाको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।

4. सांस्कृतिक संरक्षण तथा नवप्रवर्तन प्रवर्द्धन गर्ने

शिक्षाले परम्परागत संस्कृतिको संरक्षण गर्छ र वैज्ञानिक सोचसहित नवप्रवर्तनलाई प्रवर्द्धन गर्छ।पुराना तथा नयाँ संस्कृतिबीच समन्वय गर्ने भूमिका खेल्छ।

5. सामाजिक सद्भाव र सहिष्णुता विकास गर्ने

शिक्षाले विविध भाषा, धर्म, तथा संस्कृतिका व्यक्तिहरूबीच समझदारी बढाउँछ।

समाजमा आपसी सहयोग तथा मेलमिलापको वातावरण निर्माण गर्छ।

शिक्षाले समाजमा समानता, स्वास्थ्य सचेतना, तथा सांस्कृतिक सद्भाव बढाएर सामाजिक विकासलाई गति दिन्छ। समुन्नत समाजको लागि शिक्षाको महत्त्वपूर्ण योगदान हुन्छ।

 संस्कृतिको विकास र प्रवर्द्धनमा शिक्षाको भूमिका उल्लेख गर्नुहोस

शिक्षाले संस्कृतिको विकास र प्रवर्द्धनमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ। समाजलाई परिष्कृत बनाउन शिक्षाले निम्न भूमिका खेल्छ:

1. संस्कृतिको संरक्षण:

शिक्षाले परम्परागत भाषा, लोककला, तथा ऐतिहासिक सम्पदालाई जोगाइराख्न सहयोग गर्छ।

विद्यालय तथा पाठ्यक्रममार्फत विद्यार्थीलाई संस्कृतिको महत्त्वबारे जानकारी गराइन्छ।

2. संस्कृतिको रूपान्तरण:

शिक्षाले अप्रगतिशील परम्पराहरूको वैज्ञानिक विश्लेषण गर्न सिकाउँछ। अन्धविश्वास तथा कुरीतिहरू हटाएर समाजलाई प्रगतिशील बनाउँछ।

3. अन्तरसंस्कृतिक सम्बन्ध सुधार:

शिक्षाले विभिन्न समुदायबीच आपसी समझदारी तथा सद्भाव बढाउँछ। वैश्विक संस्कृतिबाट सिक्ने अवसर प्रदान गर्छ।

4. नवाचार तथा सिर्जनशीलता प्रवर्द्धन:

शिक्षाले नयाँ सोच, नवीन अनुसन्धान, तथा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गर्न प्रेरित गर्छ। पुरातन ज्ञानलाई आधुनिक युगसँग समायोजन गर्ने अवसर प्रदान गर्छ।

5. सांस्कृतिक सम्पत्तिको प्रवर्द्धन:

शिक्षाले कला, साहित्य, संगीत, तथा स्थापत्य सम्पदाको प्रचार–प्रसार गर्न मद्दत गर्छ। पर्यटन क्षेत्रलाई प्रवर्द्धन गरी आर्थिक लाभ दिलाउँछ।

शिक्षाले संस्कृतिको संरक्षण, रूपान्तरण, तथा नवीन प्रवर्द्धन गरी समाजलाई प्रगतिशील बनाउँछ। समाजलाई उन्नत बनाउने महत्त्वपूर्ण आधार शिक्षा नै हो।

 ‘सांस्कृतिक पछौटेपन हटाउन शिक्षाको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ’ भन्ने विषयमा तर्कसहित पुष्टि गर्नुहोस

सांस्कृतिक पछौटेपन भन्नाले समाजमा विद्यमान पुराना परम्परागत सोच, अन्धविश्वास, तथा विज्ञानविरोधी धारणाहरूलाई बुझिन्छ। शिक्षाले यी समस्याहरू हटाउन निम्न तरिकाले भूमिका खेल्छ:

1. वैज्ञानिक सोचको विकास:

शिक्षाले प्रमाण आधारित तथ्यहरू सिकाएर वैज्ञानिक सोचको विकास गर्छ। शिक्षित व्यक्तिहरू अन्धविश्वास र कुप्रथाबाट टाढा रहन्छन्।

2. समानताको प्रवर्द्धन:

शिक्षाले जातीय तथा लैङ्गिक भेदभाव हटाएर समानता कायम राख्छ। छुवाछूत, महिला हिंसा, तथा बालविवाहजस्ता समस्याहरू हटाउन शिक्षाले सहयोग गर्छ।

3. सांस्कृतिक विविधताको सम्मान:

शिक्षाले विभिन्न संस्कृतिहरूलाई बुझ्न र सम्मान गर्न प्रेरित गर्छ। जातीय तथा धार्मिक सहिष्णुताको भावना बढाउँछ।

4. अन्धविश्वास तथा कुरीति हटाउने:

शिक्षाले विज्ञान, प्रविधि, तथा तार्किक चिन्तन सिकाएर कुरीतिहरू हटाउन मद्दत गर्छ। दाइजो प्रथा, बोक्सी प्रथा, तथा जडसूत्रवादी सोचको अन्त्य गर्न शिक्षाले योगदान पुर्‍याउँछ।

5. आधुनिकता र नवप्रवर्तनको विकास:

शिक्षाले आधुनिक प्रविधि तथा नवीन अवधारणाहरू अपनाउन प्रेरित गर्छ। कृषिमा आधुनिक प्रविधि प्रयोग, स्वच्छ ऊर्जा प्रवर्द्धन, तथा डिजिटल प्रविधिको विकास शिक्षाका प्रभावहरू हुन्।

सांस्कृतिक पछौटेपन हटाउन शिक्षा नै प्रमुख साधन हो। शिक्षित समाजले अन्धविश्वास तथा रूढीवादी परम्पराहरू हटाएर सामाजिक प्रगति हासिल गर्न सक्छ।

(१) शिक्षाले देशको सामाजिक तथा सांस्कृतिक विकासमा पार्ने  उल्लेख गर्नुहोस

शिक्षाले कुनै पनि राष्ट्रको सामाजिक र सांस्कृतिक विकासमा गहिरो प्रभाव पार्छ। समाजका मान्यता, मूल्य, परम्परा, तथा संस्कृति शिक्षाले रूपान्तरण गर्न मद्दत गर्छ। शिक्षाले निम्न तरिकाले सामाजिक तथा सांस्कृतिक विकासमा योगदान पुर्‍याउँछ:

(क) सामाजिक विकासमा शिक्षाको प्रभाव

1. सामाजिक समानताको प्रवर्द्धन

शिक्षाले जातीय, लैङ्गिक, तथा आर्थिक भेदभाव हटाएर समानता कायम राख्छ।

शिक्षाले हरेक वर्ग र समुदायलाई समान अवसर दिनुपर्छ भन्ने चेतना फैलाउँछ।

2. नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वको विकास

शिक्षाले समाजमा इमानदारी, सत्यता, तथा नैतिक जिम्मेवारीबारे सिकाउँछ।

शिक्षित नागरिकहरूले सामाजिक न्याय तथा कानुनी शासनलाई प्राथमिकता दिन्छन्।

3. रोजगारी र आर्थिक आत्मनिर्भरताको प्रवर्द्धन

शिक्षाले मानिसलाई सीपयुक्त बनाउँछ, जसले रोजगारीका अवसर सिर्जना हुन्छ।

बेरोजगारी घट्दा सामाजिक स्थायित्व तथा समृद्धि कायम रहन्छ।

4. स्वास्थ्य सचेतना तथा जीवनस्तरको सुधार

शिक्षाले सरसफाइ, पोषण, तथा रोग नियन्त्रणबारे जानकारी गराउँछ।

शिक्षित व्यक्ति स्वस्थकर जीवनशैली अपनाउन प्रेरित हुन्छन्।

5. लोकतन्त्र तथा मानव अधिकारको प्रवर्द्धन

शिक्षाले नागरिकलाई अधिकार, कर्तव्य, तथा लोकतान्त्रिक मूल्यबारे सचेत बनाउँछ।

शिक्षित समाजले स्वतन्त्रता, समानता, र न्यायको संरक्षण गर्छ।

 सांस्कृतिक विकासमा शिक्षाको प्रभाव

1. संस्कृतिको संरक्षण र प्रवर्द्धन

शिक्षाले मौलिक भाषा, कला, तथा परम्पराहरूको संरक्षण गर्छ।

विद्यालय तथा विश्वविद्यालयमा संस्कृति सम्बन्धी पाठ्यक्रमहरू समावेश गरिन्छ।

2. अन्धविश्वास तथा कुरीतिहरूको अन्त्य

शिक्षाले वैज्ञानिक सोचको विकास गरेर अन्धविश्वास तथा रूढीवादी परम्पराहरू हटाउँछ।

बालविवाह, छुवाछूत, तथा बोक्सी प्रथाजस्ता कुप्रथाहरू शिक्षाले हटाउन मद्दत गर्छ।

3. नवीनता तथा सृजनात्मकताको विकास

शिक्षाले नवीन विचार र प्रविधिको विकास गर्दै सांस्कृतिक सिर्जनशीलतालाई प्रोत्साहन गर्छ।

संगीत, साहित्य, चित्रकला, तथा सिनेमा जस्ता क्षेत्रमा नयाँपन ल्याउँछ।

4. अन्तरसंस्कृतिक सम्बन्ध सुधार

शिक्षाले विभिन्न समुदाय तथा जातीय समूहहरूबीच मेलमिलाप गराउँछ।

बहुसांस्कृतिक समाजमा सहिष्णुता तथा आपसी समझदारी बढाउँछ।

5. भाषा तथा साहित्यको समृद्धि

शिक्षाले मातृभाषा, राष्ट्रिय भाषा, तथा अन्तर्राष्ट्रिय भाषाको ज्ञान दिएर भाषिक विकास गर्छ।

साहित्यको प्रवर्द्धन गरी सांस्कृतिक पहिचानलाई मजबुत बनाउँछ।

शिक्षाले समाजलाई प्रगतिशील बनाउँदै आर्थिक, सांस्कृतिक, र सामाजिक रूपान्तरणमा मद्दत गर्छ। शिक्षित समाजले समानता, नवाचार, र सहिष्णुताको मार्ग अपनाउँछ। यसैले, शिक्षा सामाजिक तथा सांस्कृतिक विकासको प्रमुख आधारशिला हो।

(२) ‘शिक्षाले सांस्कृतिक अन्तरघुलन बढाउँछ’ भन्ने शिर्षकमा सम्पादकीयको नमुना तयार पार्नुहोस

नागरिक दैनिक          मिति २०८१/११/११

शिक्षाले सांस्कृतिक अन्तरघुलन बढाउँछ

शिक्षाले समाजलाई मात्र होइन, सिंगो विश्वलाई परिवर्तन गर्न सक्छ। विशेष गरी, यसले विभिन्न संस्कृति, परम्परा, र जीवनशैलीलाई नजिक ल्याएर सांस्कृतिक अन्तरघुलन (Cultural Integration) बढाउँछ। शिक्षाले विविध भाषा, धर्म, तथा परम्पराहरूबीच समझदारी बढाएर मेलमिलापको वातावरण सिर्जना गर्छ।

सांस्कृतिक अन्तरघुलनमा शिक्षाको भूमिका:

1. बहुसांस्कृतिक चेतनाको विकास

शिक्षाले मानिसलाई विभिन्न संस्कृतिबारे बुझ्न प्रेरित गर्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन, आदान-प्रदान कार्यक्रम, तथा भाषा सिकाइले सांस्कृतिक घुलनलाई प्रवर्द्धन गर्छ।

2. सहनशीलता र आपसी मेलमिलापको प्रवर्द्धन

शिक्षाले जातीय तथा धार्मिक सहिष्णुता बढाउँछ।

विविध समुदायबीचको द्वन्द्व हटाएर आपसी समझदारीलाई सुदृढ बनाउँछ।

3. प्रविधि र विश्वीकरण मार्फत सांस्कृतिक आदान-प्रदान

इन्टरनेट तथा सामाजिक सञ्जालको प्रयोग शिक्षाको माध्यमबाट बढ्छ, जसले भिन्न-भिन्न संस्कृतिहरूलाई एकत्रित गर्छ।

अनलाइन कक्षा, भर्चुअल पर्यटन, तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनहरूले विविध संस्कृतिलाई जोड्छ।

4. भाषा सिकाइको माध्यमबाट अन्तरसंवादको विस्तार

शिक्षाले नयाँ भाषा सिक्न प्रेरित गर्छ, जसले सांस्कृतिक अन्तरक्रियालाई सहज बनाउँछ।

बहुभाषिक समाजमा आपसी संवाद प्रवर्द्धन हुन्छ।

5. विभिन्न संस्कृतिबीच सीप र ज्ञानको आदान-प्रदान

शिक्षाले एक संस्कृतिबाट अर्को संस्कृतिमा ज्ञान, प्रविधि, तथा विचारहरू स्थानान्तरण गर्न मद्दत गर्छ।

यो प्रविधि, विज्ञान, तथा कला क्षेत्रमा देख्न सकिन्छ।

6. पर्यटन तथा सांस्कृतिक आदान-प्रदानको वृद्धि

शिक्षाले मानिसलाई विभिन्न स्थानहरूको इतिहास तथा सांस्कृतिक महत्त्व बुझ्न प्रेरित गर्छ।

शिक्षित समाज पर्यटन तथा सांस्कृतिक सम्पदाप्रति सचेत हुन्छ।

शिक्षाले विभिन्न संस्कृतिहरूलाई जोड्ने सेतुको रूपमा काम गर्छ। यसले मानव समाजलाई विविधतालाई सम्मान गर्दै एकतामा बाँध्न सहयोग गर्छ। शिक्षाको प्रभावले सांस्कृतिक अन्तरघुलनलाई प्रवर्द्धन गरी विश्वलाई नजिक ल्याउने महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ।