एकाइ ५ पाठ ७ कक्षा१२ विपतका कारण र प्रभाव

 एकाइ ५ पाठ ७ कक्षा१२

विपतका कारण र प्रभाव

विपतका कारण र प्रभावहरू निकै विविध हुन्छन्। विपतको उत्पत्ति प्राकृतिक र मानवजन्य दुबै कारणले हुन सक्छ, जसले जनजीवनमा गहिरो प्रभाव पार्न सक्छ। यसका कारणहरूलाई विस्तृत रूपमा व्याख्या गर्दै, विपतका प्रभावहरूमा परेको असरलाई पनि विश्लेषण गर्न सकिन्छ।

१. विपतका कारणहरू:

क) प्राकृतिक कारणहरू:

प्राकृतिक कारणहरूका कारण उत्पन्न हुने विपतहरूलाई प्राकृतिक विपत भनिन्छ। यी घटनाहरू प्रकृतिका स्वाभाविक प्रक्रियाहरूबाट उत्पन्न हुन्छन् र मानिसको नियन्त्रणभन्दा बाहिर हुन्छन्।

जलवायु परिवर्तन, हिमताल फुट्ने, र सचेतनाको कमी जस्ता कारणहरूले विपद् उत्पन्न गराउन सक्छन्। यी तीनवटा कारणले वातावरणीय, सामाजिक, र आर्थिक क्षेत्रमा गम्भीर असर पुर्याउने सम्भावना हुन्छ। यहाँ ती प्रत्येकलाई विस्तृत रूपमा व्याख्या गरिएको छ:

१. जलवायु परिवर्तन (Climate Change):

जलवायु परिवर्तन भनेको लामो समयसम्म पृथ्वीको जलवायुमा हुने परिवर्तन हो, जसलाई मुख्य रूपमा ग्रीनहाउस ग्यासहरूको अत्यधिक उत्सर्जनले उत्पन्न गराएको मानिन्छ। जलवायु परिवर्तनले पृथ्वीको तापक्रम बढाउँछ, जसले विभिन्न प्रकारका प्राकृतिक विपतहरू निम्त्याउँछ।

तापक्रम वृद्धि: पृथ्वीको सतहको तापक्रम बढ्दै जाँदा ग्लोबल वार्मिङ हुन्छ, जसले हिमनदी पग्लने, समुद्री सतह बढ्ने, र असामान्य मौसम प्रणाली सिर्जना गर्छ।

वर्षाको ढाँचा परिवर्तन: अनियमित वर्षा, लामो समयको खडेरी, र अचानक आएको भारी वर्षाले बाढी र पहिरो जस्ता समस्याहरू ल्याउँछ।

समुद्री सतहको वृद्धि: समुद्री सतह बढ्नाले तटीय क्षेत्रहरू डुबानमा पर्न सक्छ, जसले त्यहाँका बासिन्दाहरूको जीवन, सम्पत्ति, र कृषि प्रणालीमा असर पार्छ।

चरम मौसमी घटना: चक्रवात, आँधी, तापक्रमको अत्यधिक वृद्धि वा कमी, र अन्य चरम मौसमी घटनाहरूको आवृत्ति र तीव्रता बढ्छ, जसले समाज र पूर्वाधारमा ठूलो नोक्सानी पुर्याउँछ।

२. हिमताल फुट्ने (Glacial Lake Outburst Floods - GLOFs):

जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष परिणामका रूपमा हिमनदीहरू पग्लन सुरु हुन्छन्, जसले हिमतालहरूको आकार विस्तार गर्छ। जब यी हिमतालहरू अत्यधिक भरिन्छन् वा कमजोर संरचनाबाट थुनिएका हुन्छन्, उनीहरू फुटेर ठूलो बाढी निम्त्याउन सक्छन्।

हिमनदी पग्लनु: जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदीहरू तीव्र रूपमा पग्लिरहेको हुन्छन्। यसले हिमतालहरूको निर्माण र विस्तार गराउँछ, जसमा ठूलो पानी सञ्चय हुन्छ।

हिमतालको अस्थिरता: प्राकृतिक बाँध (मोराइन) कमजोर हुँदा वा कुनै भौतिक कारणले बाँध फुट्दा हिमतालबाट पानीको ठूला छाल निस्केर तलका बस्तीहरूमा बाढी ल्याउँछ।

बाढी र विनाश: हिमताल फुट्दा तलका गाउँहरू, खेतीयोग्य जमीन, र पूर्वाधारमा ठूलो नोक्सानी हुन्छ। यसलाई सामान्यतया हिमताल फुट्ने बाढी (GLOF) भनिन्छ। नेपालका हिमाली क्षेत्रमा यो ठूलो खतरा हो।

३. सचेतनाको कमी (Lack of Awareness):

विपत व्यवस्थापनमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको जनतालाई जोखिमबारे समयमै जानकारी दिने र उनीहरूलाई विपतको सामना गर्न तयार पार्नु हो। तर, यदि सचेतनाको कमी छ भने विपत आउनुअघि वा त्यसको समयमा जनताले सही कदम चाल्न सक्दैनन्।

पूर्वतयारीको कमी: विपतबारे पूर्व सूचना, खतरा संकेत, र बच्नका लागि के गर्ने भन्ने ज्ञानको अभाव हुँदा विपतको प्रभाव बढी हुन्छ। धेरैजसो क्षेत्रमा जनतालाई विपत व्यवस्थापन, उद्धार प्रक्रियाहरू, र सुरक्षाका उपायहरूको बारेमा पूर्ण जानकारी हुँदैन।

सूचना र शिक्षा नपुग्नु: ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रहरूमा विपतको खतराबारे चेतना फैलाउन असफल हुँदा विपतपछि गरिने राहत र उद्धारको प्रभावकारिता घट्छ। साथै, विपतबाट हुने सम्भावित जोखिम र सुरक्षा उपायहरूको जानकारी नहुनु पनि एक प्रमुख चुनौती हो।

अव्यवस्थित बस्ती: सचेतनाको कमीका कारण जोखिमयुक्त क्षेत्रहरूमा बसोबास गर्ने मानिसहरूले विपतको खतरालाई बेवास्ता गर्न सक्छन्। जस्तै, बाढी आउन सक्ने नदी किनार, पहिरो आउने ठाउँहरूमा घर निर्माण गर्ने प्रवृत्ति।

विपतको समयमा अनुशासनको अभाव: विपतको समयमा मानिसहरूलाई कसरी सुरक्षित रूपमा बच्न, सूचना दिन, र प्रतिकार्य गर्नुपर्छ भन्ने विषयमा सचेतना अभाव हुँदा जनधनको क्षति बढ्न सक्छ।

भूकम्प: पृथ्वीको भित्री प्लेटहरूको टकराव वा हलचलका कारण उत्पन्न कम्पनले भूकम्प उत्पन्न गराउँछ, जसले संरचनाहरू ध्वस्त गराउँछ।

बाढी: अत्यधिक वर्षा, नदीको सतह बढ्नु, वा हिमनदी पग्लनुका कारण बाढी आउन सक्छ, जसले खेती, घर, र जनधनको ठूलो क्षति पुर्‍याउँछ।

पहिरो: भारी वर्षा वा भूकम्पका कारण जमिन चिप्लेर पहाड वा ढलानहरूबाट तल झर्ने घटना हो।

सुनामी: समुद्रभित्र भूकम्प, ज्वालामुखी विस्फोट वा अन्य कारणले उत्पन्न ठूला छालहरूले तटीय क्षेत्रहरूमा ठूलो विनाश मच्चाउँछ।

आँधी, चक्रवात: मौसम प्रणालीमा उत्पन्न हुने तीव्र हावा, भारी वर्षा, र समुद्री छालको संयुक्त रूपमा जनधनमा ठूलो क्षति पुर्‍याउँछ।

ख) मानवजन्य कारणहरू:मानवजन्य कारणहरूले सिर्जना गरेका विपतहरूलाई मानवजन्य विपत भनिन्छ। यी कारणहरू मानिसका गलत क्रियाकलाप, असावधानी, वा योजनाबिहीन विकासका कारण उत्पन्न हुन्छन्।

आगलागी: घर, वन, वा औद्योगिक क्षेत्रमा भएको आगलागीले ठूलो जनधनको क्षति पुर्‍याउँछ।

परिवहन दुर्घटना: यातायातका साधनहरूमा हुने ठूला दुर्घटनाहरूले जनधनको क्षति पुर्‍याउँछ।

विषादी रासायनिक प्रदूषण: उद्योग वा कृषि क्षेत्रमा विषादी र रासायनिक पदार्थको अत्यधिक प्रयोगले जनस्वास्थ्य र वातावरणमा प्रतिकूल असर पुर्‍याउँछ।

युद्ध र आतंकवाद: युद्ध वा आतंकवादी आक्रमणहरूले मानिसको ज्यान जाने र संरचनाहरू नष्ट हुने गरी विपत निम्त्याउँछ।

जनसंख्या विस्थापन: युद्ध, द्वन्द्व, वा अन्य कारणले मानिसहरू आफ्नो घर छोड्न बाध्य हुन्छन्, जसले दीर्घकालीन सामाजिक र आर्थिक समस्याहरू निम्त्याउँछ।

२. विपतका प्रभावहरू:

विपतका प्रभावहरू बहुआयामिक हुन्छन्, जसले जनजीवन, अर्थतन्त्र, समाज, र वातावरण सबै क्षेत्रमा असर पुर्‍याउँछ।

क) मानवीय प्रभावहरू:

मानवीय क्षति: विपतका कारण ठूलो संख्यामा मानिसहरूको मृत्यु हुन सक्छ। शारीरिक घाइते र अपाङ्गता हुनेहरू पनि धेरै हुन्छन्।

स्वास्थ्य समस्या: विपतपछि खाना, पानी, र आश्रयको अभावका कारण रोगहरू फैलिन सक्छन्। यो विशेष गरी बाढी, सुनामी, वा युद्धपछि देख्न सकिन्छ।

आत्मिक असर: विपतले मानिसहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा गहिरो असर पुर्‍याउँछ। डर, तनाव, डिप्रेसन, र आघातका समस्या उत्पन्न हुन सक्छन्।

ख) सामाजिक प्रभावहरू:

आश्रयको अभाव: विपतले घरहरू नष्ट गर्दा धेरै मानिसहरू विस्थापित हुन्छन्। उनीहरूलाई अस्थायी क्याम्पहरूमा बस्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

शिक्षा अवरुद्ध: विद्यालय, कलेज जस्ता शैक्षिक संस्थाहरू बन्द हुँदा बालबालिकाको पढाइमा असर पर्छ।

सामाजिक संरचनाको क्षति: सडक, पुल, अस्पताल, र अन्य सार्वजनिक सेवाहरूमा अवरोध सिर्जना हुन्छ, जसले समाजको सामान्य क्रियाकलापलाई बाधा पुर्‍याउँछ।

ग) आर्थिक प्रभावहरू:

धनको क्षति: विपतका कारण संरचनागत क्षति हुन्छ, जसमा घर, उद्योग, सडक, र पूर्वाधारको ठूलो नोक्सानी हुन्छ।

रोजगारीमा असर: विपतपछि उद्योग-धन्दा बन्द हुँदा धेरै मानिसहरूको रोजगारी गुम्न सक्छ।

कृषि र उत्पादनमा असर: बाढी, खडेरी, वा अन्य विपतका कारण कृषि उत्पादन नष्ट हुन्छ, जसले खाद्य संकट निम्त्याउँछ र ग्रामीण अर्थतन्त्र प्रभावित हुन्छ।

घ) पर्यावरणीय प्रभावहरू:

वनस्पति र जनावरहरूको विनाश: विपतले वनजंगल र जङ्गली जनावरहरूलाई पनि असर पुर्‍याउँछ। पहिरो, आगलागी, र सुनामीले प्राकृतिक वातावरणमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ।

प्रदूषण: मानवजन्य विपतहरूले वातावरणीय प्रदूषण निम्त्याउँछन्। विषादी, रासायनिक पदार्थ, र औद्योगिक फोहोरले नदी, जमीन, र हावामा प्रदूषण ल्याउँछ।

३. निष्कर्ष:

विपतहरू प्राकृतिक वा मानवजन्य दुबै कारणले हुन सक्छन् र यी दुबैका कारण जनधन, समाज, अर्थतन्त्र, र वातावरणमा गहिरो प्रभाव पर्छ। यसकारण, विपतको रोकथाम, तयारी, प्रतिकार्य, र पुनर्निर्माणका चरणहरूमा समन्वयकारी प्रयास गर्न आवश्यक हुन्छ ताकि यसको प्रभावलाई कम गर्न सकिन्छ।