कक्षा१२ एकाइ ५ पाठ ९ भुगोल र सामाजिक जिवनमा सुचना प्रविधि

 कक्षा१२ एकाइ ५ पाठ ९

भुगोल र सामाजिक जिवनमा सुचना प्रविधि

तथ्यांक प्राप्तिमा सूचना प्रविधिको प्रयोगले जानकारी संकलन, प्रशोधन, विश्लेषण, र प्रस्तुत गर्न आधुनिक प्रविधिहरूको सहयोग गर्दछ। यसले विभिन्न स्रोतहरूबाट प्राप्त तथ्यांकलाई छिटो, भरपर्दो र कुशल ढंगले व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्छ। स्मार्टफोन, र इन्टरनेटका माध्यमबाट तथ्यांक संकलन र प्रसारण धेरै छिटो हुन्छ। यसले ठूला परिमाणमा तथ्यांकलाई छोटो समयमा जम्मा गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।प्रविधिको प्रयोगले ठूलो परिमाणका तथ्यांकको विश्लेषण गर्न मद्दत गर्छ। यसले जटिल समस्याहरूको समाधान पत्ता लगाइ समाधान गर्न पनि सहयोग  गर्छ। तथ्यांकको प्रविधिमार्फत स्वत: प्रशोधन गर्दा मानवीय त्रुटिहरू कम हुने सम्भावना हुन्छ, जसले तथ्यांकको शुद्धता सुनिश्चित गर्छ।

ग्राफ र रेखाचित्र

ग्राफ र रेखाचित्रमा x र y चिन्नहरू दुई अलग-अलग चल (variables) लाई जनाउन प्रयोग गरिन्छ, जहाँ x-अक्ष (horizontal axis) र y -अक्ष (vertical axis) हुन्छ। यी चिन्नहरू प्राय गणितीय समस्याहरू, सांख्यिकीय डेटा, वा भौतिक विज्ञानमा विभिन्न सम्बन्धहरू प्रदर्शन गर्न प्रयोग गरिन्छन्। x-अक्ष क्षैतिज रेखा हो जसमा स्वतन्त्र चल (independent variable) को मानहरू राखिन्छन्। उदाहरणको लागि, समय, दूरी, वा कुनै मापनका वस्तुहरू x-अक्षमा प्रस्तुत हुन सक्छन्। y-अक्ष यो ठाडो रेखा हो जसमा निर्भर चल (dependent variable) को मानहरू राखिन्छन्। y-अक्षले x-अक्षमा परिवर्तन हुँदा निर्भर चलमा हुने परिवर्तनलाई देखाउँछ। उदाहरणको लागि, उचाइ, वेग, वा कुनै वस्तुको परिणाम y-अक्षमा हुन्छ।

स्तम्भ चित्र (Bar Diagram) 

विभिन्न प्रकारका तथ्याङ्कहरूलाई दृश्यात्मक रूपमा देखाउन प्रयोग गरिन्छ, जहाँ तथ्याङ्कका मानहरूलाई आयत (rectangles) को रूपमा स्तम्भको रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। स्तम्भ चित्रलाई सामान्यतया चार प्रमुख प्रकारमा विभाजित गर्न सकिन्छ:

1. सरल स्तम्भ चित्र (Simple Bar Diagram):

यसमा एउटा मात्र चल (variable) को तथ्याङ्कलाई स्तम्भका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। प्रत्येक तथ्याङ्कको मानको आधारमा उचाइ वा लम्बाइ भएको स्तम्भ बनाइन्छ।

उपयोग: सरल डेटा देखाउन, जस्तै जनसंख्या, उत्पादन, बिक्री आदि।

2. मिश्रित स्तम्भ चित्र (Multiple Bar Diagram):

यसमा दुई वा दुईभन्दा बढी चलहरूको तुलना गर्न धेरै स्तम्भहरू एकसाथ देखाइन्छ। प्रत्येक समूहका लागि फरक रंग वा ढाँचाका स्तम्भहरू प्रयोग गरिन्छ।

उपयोग: दुई वा बढी तथ्याङ्कहरूको तुलना गर्न, जस्तै विभिन्न वर्षको जनसंख्या, विभिन्न उत्पादनहरूको बिक्री तुलना आदि।

3. क्षितिजीय स्तम्भ चित्र (Horizontal Bar Diagram):

यो स्तम्भ चित्रको क्षैतिज संस्करण हो, जहाँ स्तम्भहरू ठाडोको सट्टा क्षैतिज रूपमा खिचिन्छन्।

उपयोग: लामो नामहरू भएको तथ्याङ्कहरू देखाउन, जहाँ क्षैतिज रूपमा स्तम्भहरू राख्दा स्पष्ट हुन्छ।

स्तम्भ चित्रको उपयोग:

• तथ्याङ्कको सरल र दृश्यात्मक तुलना गर्न।

• विभिन्न वर्ग वा समूहहरूको तथ्याङ्कलाई स्पष्ट देखाउन।

• चाँडो र सजिलै डेटा विश्लेषण गर्न।

• चित्रको माध्यामवाट तथ्यहरुलाइ देखाउन।

• शिक्षाको स्तर कम भएका मानिसहरुलाइ तथ्यांक चित्रको माध्यमवाट बुझाउन सहिलो हुन्छ।

वृत चित्र

 वृत चित्रको सम्पूर्ण वृतलाई 360° मानिन्छ, र विभिन्न डेटा कोटिहरूलाई प्रतिशतका आधारमा विभाजन गरिन्छ। प्रत्येक कोटीलाई प्रतिशतमा व्यक्त गरिन्छ, जसलाई 360° को एक भागका रूपमा रूपान्तरण गरिन्छ। वृत चित्र (Pie Chart) एक वृत्तको रूपमा डेटा दृश्यात्मक रूपमा देखाउन प्रयोग गरिने चार्ट हो। यसमा वृत्तलाई विभिन्न कोटिहरूमा बाँडिन्छ, जहाँ प्रत्येक कोटीको हिस्सा उस कोटीको डेटा मानको अनुपातमा हुन्छ। प्रत्येक हिस्सालाई भाग भनिन्छ, र भागहरुको आकार त्यस कोटीले समग्र तथ्याङ्कमा लिने अंशको आधारमा निर्धारण गरिन्छ।

चार्ट

चार्ट एक दृश्यात्मक उपकरण हो जसले तथ्याङ्क र सूचनालाई सरल र स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्छ। चार्टहरू विभिन्न प्रकारका डेटा, सम्बन्ध, र प्रवृत्तिलाई सजिलै बुझ्न मद्दत गर्छन्।

1. सम्बन्ध चार्ट (Relationship Chart):

यस चार्टले दुई वा दुईभन्दा बढी तत्वहरू वा समूहहरू बीचको सम्बन्ध देखाउँछ।

उपयोग: तत्वहरूबीचको सम्बन्ध, अन्तरक्रिया, वा प्रभावलाई स्पष्ट देखाउन। उदाहरणका लागि, कुनै पनि व्यवसायको आपूर्ति शृंखला सम्बन्ध, वा विभिन्न प्रक्रियाहरूबीचको सम्बन्ध।

2. वर्गिकरण चार्ट (Classification Chart):

वस्तुहरू वा अवधारणाहरूलाई विभिन्न समूह वा कोटीमा वर्गीकरण गरेर देखाउने चार्ट हो। विभिन्न तत्वहरूलाई समूहमा राख्न र तिनको सम्बन्ध वा समानता बुझ्न मद्द्त गर्दछ। उदाहरण: प्राणीहरूको वर्गीकरण (स्तनधारी, उभयचर, सरीसृप आदि)।

3. संगठनात्मक चार्ट (Organizational Chart):

कुनै संस्थाको संरचना देखाउन प्रयोग गरिन्छ, जसमा विभिन्न पद र तिनीहरूबीचको रिपोर्टिङ सम्बन्ध देखाइन्छ।

उपयोग: कम्पनीको पदानुक्रम र जिम्मेवारीहरू बुझाउन। उदाहरण: सीईओबाट सुरु भएर प्रबन्धक, निर्देशक, र अन्य कर्मचारीसम्मको संरचना।

4. वंशावली चार्ट (Genealogy Chart):

यो चार्टले परिवारको इतिहास देखाउँछ, जहाँ परिवारका सदस्यहरूलाई पुस्ताको आधारमा जोडेर देखाइन्छ।

उपयोग: परिवारको संरचना र सम्बन्ध देखाउन, जस्तै हजुरबा-हजुरआमा, आमा-बुवा, सन्तान आदि। यसले पुस्ताहरूको सम्पर्क र वंशलाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ।

चित्रात्म प्रस्तुतिकरणको महत्व

1. द्रुत बुझाइ: चित्रात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिएका तथ्याङ्कहरूले छोटो रूपमा तुरुन्त जानकारी दिन्छ, जसले गर्दा जटिल तथ्याङ्कहरू छिटो बुझ्न सकिन्छ।

2. दृश्य तुलना: विभिन्न कोटीहरू वा समूहहरूबीच तुलना गर्न सजिलो हुन्छ, जस्तै बिम्ब (बार, रेखा, वृत आदि) को उचाइ वा लम्बाइबाट तुरुन्तै तुलना गर्न सकिन्छ।

3. आकर्षक प्रस्तुति: चित्रात्मक प्रस्तुति सधैँ आकर्षक हुन्छ र दर्शकको ध्यान खिच्न मद्दत गर्छ, जसले गर्दा जानकारी राम्रोसँग ग्रहण गरिन्छ।

4. सम्भावित प्रवृत्ति पहिचान: समयक्रमका आँकडाहरूलाई चित्रात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्दा प्रवृत्ति र ढाँचाहरू सजिलै बुझ्न सकिन्छ, जस्तै बिक्रीमा बढोत्तरी वा गिरावट।

5. डेटा सरलीकरण: जटिल र ठूला तथ्याङ्कहरूलाई सरल रूपमा देखाउन मद्दत गर्छ, जसले गर्दा मानिसहरूले सजिलै बुझ्न सक्छन् र निर्णय लिन सकिन्छ।

6. विश्लेषणमा सजिलो: चित्रात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिएका आँकडाहरू विश्लेषण गर्दा सहज हुन्छ, किनकि डेटा हेर्दै ठोस निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ।

7. संचारमा प्रभावकारीता: यो विधिले तथ्याङ्कहरूलाई प्रभावकारी रूपमा सम्प्रेषण गर्न सहयोग गर्छ, किनकि धेरै मानिसहरूका लागि दृश्य जानकारी पाठ्य जानकारीभन्दा सजिलो हुन्छ।