एकाइ ५ पाठ ८ कक्षा १२ नेपालमा विपत् व्यवस्थापन योजना निर्मण र संयन्त्र

 एकाइ ५ पाठ ८ कक्षा १२

नेपालमा विपत् व्यवस्थापन योजना निर्मण र संयन्त्र

नेपालले विपत् व्यवस्थापनका लागि विभिन्न योजना, रणनीति र संयन्त्रहरू विकास गरेको छ। नेपालले

विपत् व्यवस्थापनका लागि जापानको सेन्डाईमा आयोजना भएको विश्व सम्मेलनले पारित गरेको

राष्ट्रिय विपत् न्यूनीकरण नीति तथा रणनीतिक योजना २०१७-२०३० (सेन्डाई फ्रेमवर्क) लाई अपनाउँदै आएको छ।

 प्रकोप (उद्धार) ऐन, २०३९ लागूभएपछि विपत् व्यवस्थापनमा उद्धार तथाराहत कार्य र पूर्वतयारी

कार्यलाई जोडदिँदै आएको देखिन्छ । सन् १९९१ माप्राकृतिक विपत् न्यूनीकरण अन्तर्राष्ट्रिय दशकको

घोषणापछि विपत् व्यवस्थापनमा पूर्वतयारी कार्यलाई विशेष जोड दिन थालिएको छ ।

नेपालको संविधानले नागरिकलाई विपतबाट सुरक्षित गराउन सबै तहका सरकारको प्राथमिक दायित्वहुने व्यवस्था गरेको छ । संविधानको अनुसूची ७ मा विपत् व्यवस्थापन सङ्घ र प्रदेश सरकारहरूको संयुक्त अधिकार, अनुसूची ८ ले स्थानीय सरकारको एकल अधिकार र अनुसूची ९ ले सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहको साझा अधिकारलाई उल्लेख गरेको छ । नेपाल सरकारले विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन ऐन २०७४ सँग सम्बन्धित नियमावली २०७५ तयार गरेको छ । यसले सरकार विप त्व्स्थापनमा संस्थागत तवरबाट निरन्तर लागिपरेको देखिन्छ । नेपालमा विपत् जोखिम न्यूनीकरण

तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण पनि गठन भएको छ । स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ ले विपत्

व्यवस्थापनमा स्थानीय सरकारको प्रमुख भूमिकारहने व्यवस्था गरेको छ । सेन्डाई कार्यढाँचाअनुरूप

नेपाल सरकारले विपत् जोखिम न्यूनीकरण राष्ट्रिय नीति, २०७५, विपत् जोखिम न्यूनीकरण राष्ट्रिय

रणनीतिक कार्ययोजना (२०१८ - २०३०) पारित गरेको छ।

संविधान:  संविधान, २०७२ (2015) ले विपत व्यवस्थापनका विषयलाई व्यावसायिक दृष्टिकोणबाट सम्बोधन गरेको छ। विशेषत: संविधानको धारा ५३ र ६० ले विपत व्यवस्थापन, राहत, र पुनर्निर्माणका मुद्दामा सरकारको जिम्मेवारीलाई स्पष्ट रूपमा तोकेको छ।

विपत व्यवस्थापन ऐन, २०७४: यो ऐन विपत व्यवस्थापनका लागि कानुनी आधार प्रदान गर्दछ। यस ऐनमा निम्नलिखित प्रमुख बुँदाहरू छन्:

विपत व्यवस्थापन परिषद: विपतको जोखिम कम गर्न, व्यवस्थापन गर्न, र नीति निर्माण गर्न केन्द्र सरकारले गठन गरेको निकाय हो।

विपत व्यवस्थापन समितिहरू: जिल्ला, गाउँपालिका, र नगरपालिका स्तरमा विपत व्यवस्थापन समितिहरूको गठन गर्न व्यवस्थापन गरिएको छ।

स्रोत र साधन: विपत व्यवस्थापनका लागि आवश्यक वित्तीय, मानव र भौतिक स्रोतहरूको व्यवस्था र प्रयोगको प्रावधान गरिएको छ।

2. संयन्त्र

गृह मन्त्रालय विपत् प्रतिकार्यका लागि मुख्य सरोकारवाला मन्त्रालय हो । यस मन्त्रालयले राष्ट्रिय विपत्

प्रतिकार्य कार्यढाँचा २०१९ प्रयोगमा ल्याएको छ । यसको साथै आपत्कालीन कार्यसञ्चालन प्रक्रियाको

मापदण्ड, राष्ट्रिय विपत् सूचना व्यवस्थापन प्रणाली पनि निर्माण गरेको छ । गृह मन्त्रालयले स्थानीय

तहमा विपत् पूर्वतयारी, प्रतिकार्ययोजना र समग्र विपत् व्यवस्थापनमा सहयोग गरिरहेको छ ।

विपत् वयवसथापनका लागि सङ्घीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयले प्रदेश र स्थानीय सर

कारहरूको क्षमता अभिवृद्धि उत्थानशील सहरी समुदायका लागि राष्ट्रिय रणनीति तर्जुमा गरेको छ ।

यसबाट स्थानीय तहलाई विपत् पूर्वतयारी योजना बनाउन मद्दत पुग्छ । यो मन्त्रालयले नमुना स्थानीय

विपत् जोखिम व्यवस्थापन ऐन, विपत् व्यवस्थापनको कोष सञ्चालन कार्यविधि तयार गरी सोहीअनुरूप

स्थानीय तहमा विपत् जोखिम व्यवस्थापन समितिहरू बनाउने र स्थानी निकायलाइ परिचालन गर्ने छ।

विपत व्यवस्थापन परिषद: यो परिषद् केन्द्र सरकार अन्तर्गत कार्यरत छ र विपतका नीति, योजना, र रणनीतिहरू तय गर्ने मुख्य निकाय हो।

संयन्त्र: प्रधानमन्त्रीको नेतृत्वमा, यसमा विभिन्न मन्त्रालयका प्रतिनिधिहरू, प्राविधिक विशेषज्ञ, र अन्य सरोकारवालाहरू समावेश छन्।

विपत व्यवस्थापन समितिहरू:

जिल्ला स्तर: जिल्ला विपत व्यवस्थापन समिति, जिल्ला प्रशासन कार्यालयको नेतृत्वमा विपत व्यवस्थापनका कार्यहरू सञ्चालन गर्छ।

गाउँपालिका र नगरपालिका स्तर: स्थानीय विपत व्यवस्थापन समितिहरूले स्थानीय स्तरमा विपत व्यवस्थापन, तयारी, र राहत कार्यहरू गराउँछन्।

3. योजना निर्माण

विपत व्यवस्थापन योजना:

पुर्व तयारि योजना: 

 विपतको पूर्वतयारीको लागि योजना बनाइन्छ जसमा प्रशिक्षण, सामुदायिक जागरूकता, र आवश्यक पूर्वाधारको विकास समावेश छ।

तत्कालिक प्रतिक्रिया योजना: 

विपत घटेको अवस्थामा तात्कालिक प्रतिक्रिया, राहत, र उद्धारका लागि तयार गरिएको योजना हो। यसमा उद्धार टोली, आपतकालीन भण्डार, र स्वास्थ्य सेवा व्यवस्थापन समावेश गरिएको हुन्छ।

पुनर्निर्माण योजना: 

विपतपछिको पुनर्निर्माणका लागि योजनाहरू बनाइन्छ जसले प्रभावित क्षेत्रको पुनःस्थापन र दीर्घकालीन विकासलाई ध्यानमा राख्छ। यसमा पूर्वविपदको अध्ययन, पुर्ननिर्माणको प्राथमिकताहरू, र स्रोत व्यवस्थापन समावेश छ।

विपत व्यवस्थापनमा स्थानीय ज्ञानको उपयोग

विपत व्यवस्थापनमा स्थानीय ज्ञानको उपयोग महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। यो ज्ञान स्थानीय समुदायको अनुभव, परंपरागत विधिहरू, र सांस्कृतिक अभ्यासमा आधारित हुन्छ, जसले विपतको प्रभावलाई कम गर्न र प्रतिक्रिया कार्यहरूलाई प्रभावकारी बनाउन मद्दत गर्दछ। यस प्रकारका स्थानिय ज्ञानका उपयोगका विभिन्न तरिकाहरू निम्न छन्:

1. जोखिम मूल्यांकन र पूर्वानुमान

स्थानीय मान्यता: स्थानीय जनताले ऐतिहासिक विपतको अनुभवबाट जोखिमका संकेतहरू र पूर्वानुमान गर्न सक्छन्। उदाहरणका लागि, प्राचीन मौसम पूर्वानुमान विधिहरू र भौगोलिक चिन्हहरूमा आधारित पूर्वानुमान।

परंपरागत ज्ञान: स्थानीय किसानहरू र अन्य समुदाय सदस्यहरूले मौसम परिवर्तन, बाढी, र भूकम्पको पूर्व संकेतहरू चिन्न सक्छन्, जुन आधुनिक वैज्ञानिक विधिहरूको पूरक हुन सक्छ।

2. विपत पूर्व तयारी

स्थानीय उपाय: स्थानीय समुदायले आफ्नो सांस्कृतिक र परंपरागत विधिहरूमा आधारित उपायहरू अपनाउन सक्छ, जस्तै भवन निर्माणका परंपरागत उपायहरू वा भूमि प्रयोगका विधिहरू।

सामुदायिक नेटवर्क: आपसमा आपसी सहयोग र समर्थनको आधारमा तयार गरिएका सामुदायिक नेटवर्कहरू विपतको समयमा सहकार्य र राहतमा मद्दत गर्न सक्छन्।

3. राहत र पुनर्निर्माण

स्थानीय समाधानहरू: विपतको समयमा स्थानीय समुदायले आफ्नो परंपरागत ज्ञानलाई राहत र पुनर्निर्माणका योजनामा समावेश गर्न सक्छन्, जस्तै अस्थायी आश्रय निर्माण गर्नका लागि परंपरागत निर्माण विधिहरू।

सामाजिक संरचनाहरू: स्थानीय सामाजिक संरचनाहरू र पारंपरिक नेतृत्वलाई राहत वितरण र पुनर्निर्माण कार्यमा संलग्न गराउने काम गरिन्छ, जसले प्रभावकारीता र समाजमा स्वीकार्यता सुनिश्चित गर्न मद्दत गर्दछ।

4. समुदायको संलग्नता

सामुदायिक सर्भेक्षण: विपत व्यवस्थापन योजना निर्माण गर्दा स्थानीय जनताको सहभागिता सुनिश्चित गर्न, उनीहरूको विचार र अनुभवलाई समेट्ने काम गरिन्छ।

शिक्षा र प्रशिक्षण: स्थानीय समुदायलाई विपत व्यवस्थापन र तयारीका विषयमा प्रशिक्षण दिनु, जसले उनीहरूको क्षमतामा वृद्धि गर्छ र विपतको प्रभावलाई कम गर्न मद्दत गर्दछ।

5. सार्वजनिक संलग्नता र समर्थन

स्थानीय परंपरा: विपत व्यवस्थापन योजनामा स्थानीय परंपरागत गतिविधिहरू र अनुष्ठानहरूको समावेश गर्दा, यसले समुदायलाई योजनामा सहभागी बनाउँछ र स्थानीय समर्थन सुनिश्चित गर्दछ।

पारंपरिक प्राथमिकता: स्थानीय प्राथमिकताहरू र आवश्यकताहरूलाई मान्यता दिनाले योजना र उपायहरूलाई स्थानीय सन्दर्भमा प्रभावकारी बनाउँछ।

समग्रमा, स्थानीय ज्ञानको उपयोग गर्दा विपत व्यवस्थापन योजनामा सांस्कृतिक, सामाजिक, र भौगोलिक सन्दर्भलाई समेटेर अधिक प्रभावकारी, उपयुक्त, र टिकाउ समाधानहरू प्रदान गर्न सकिन्छ।